اردوغــان که در ایــن مــراســم بـــه همراه الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، شرکت کرده بود، در حالی علیه تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران شعرخوانی کرد که محمدجواد ظریف در عکسالعمل به اظهارات مداخلهجویانه او در توییتر نوشت: «به اردوغان نگفته بودند شعری که به غلط در باکو خواند، مربوط به جدایی قهری مناطق شمالی ارس از سرزمین مادریشان ایران است! آیا او نفهمید که علیه استقلال جمهوری آذربایجان سخن گفته است؟ او درباره جدایی مناطق شمالی ارس از ایران شعر خواند. هیچکس نمیتواند درباره آذربایجان عزیز ما صحبت کند.» ظریف با این توییت به دو عهدنامه ترکمانچای و گلستان که باعث جدایی بخشهایی از خاک ایران و الحاق آنها به خاک جمهوری آذربایجان، ترکیه و ارمنستان شده است، اشاره کرد و اردوغان را فردی بیاطلاع در خصوص تاریخ کشورهای منطقه عنوان کرد (اسفند 1206 شمسی که مصادف بود با 21 فوریه 1828 میلادی، عهدنامه ترکمانچای از سوی فتحعلیشاه قاجار و در راستای پایان دادن به جنگهای ایران و روسیه امضا شد. این پیمان باعث شد سه ایالت قفقاز یعنی ایروان، نخجوان و بخشهایی از تالش به روسها واگذار شود، حاکمیت ایران بر دریای مازندران محدودتر و کاپیتولاسیون «قضاوت کنسولی» نیز بر مردم ایران تحمیل شد. طبق این قرارداد 30هزار کیلومتر مربع از خاک ایران جدا شد که اکنون شامل حدود 20 هزار کیلومتر مربع از خاک ارمنستان، پنج هزار کیلومتر مربع از خاک ترکیه و پنج هزار کیلومتر مربع از خاک جمهوری آذربایجان است. این عهدنامه بههمراه عهدنامه گلستان باعث جدایی حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع از خاک ایران
شد).
واکنشها از وزارت تا پارلمان
روز جمعه (21 آذر)، یک روز پس از اظهارات اردوغان در باکو، سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان از احضار سفیر ترکیه در جمهوری اسلامی ایران و در واکنش به سخنان مداخله جویانه و غیرقابلقبول رئیسجمهور این کشور در سفر به باکو خبر داد. «دریا اورس» در تهران از سوی دستیار وزیر و مدیرکل اوراسیا به وزارت امور خارجه احضار و ضمن ابلاغ، مراتب اعتراض شدید نیز به او تأکید شد. به گفته سعید خطیبزاده، جمهوری اسلامی ایران خواستار توضیح فوری دولت ترکیه در این خصوص است. در جریان این احضار به سفیر ترکیه ابلاغ شد که دوران ادعاهای ارضی و امــپـــراتــوریهــای جــنــگافـروز و توسعهطلب سالهاست که سپری شده است. سخنگوی وزارت امور خارجه کشومان گفت: «به سفیر ترکیه تأکید شد جمهوری اسلامی ایران به هیچ کس اجازه مداخله درباره تمامیت ارضی خود را نمیدهد و همان طور که تاریخ پرافتخارش گواه است، در خصوص امنیت ملی خود حتی ذرهای کوتاه نمیآید.» خطیبزاده همچنین در صفحه توییتر خود در این زمینه نوشت: «به سفیر ترکیه گفته شد بنا کردن سیاست خارجی بر خیالات، خردمندانه نیست. بسیارند در ترکیه که تاریخ را نیک میدانند. لازم است پیش از خوانش شعرها، ریشه اصلی سرایش آن را به دولتمردان خود یادآوری کنند. آذربایجان غیور، پاره تن ایران عزیز، همواره دژ مستحکم وطن بوده است.» در عین حال در واکنش به این تحولات، خبرگزاری آناتولی ترکیه خبر داد که روز جمعه همزمان با احضار سفیر ترکیه در ایران وزارت خارجه ترکیه نیز «محمد فرازمند»، سفیر ایران در ترکیه، را فراخوانده و ناخرسندی خود درباره اظهاراتی را که تهران درباره سخنان «رجب طیب اردوغان» مطرح کرده، ابراز داشته است. پس از واکنشهای وزارتی نوبت به اعضای پارلمان ایران رسید؛ آنچه به گفته برخی از رسانهها انتظار بیشتری از نمایندگان مجلس میرفت که در برابر این موضوع عکس العمل بیشتری از خود نشان دهند. دستیار ویژه رئیس مجلس در امور بینالملل در واکنش به خواندن سرود محلی آراز آراز توسط رجب طیب اردوغان که ۹ مضمون آن گلایه از جداافتادن شهروندان آذریزبان در دو سوی این رودخانه بود، گفت: «اظهارات آقای رجب طیب اردوغان مایه تعجب شد. من فکر میکنم رئیسجمهور ترکیه خود نمیداند چه گفته است.» بـــه گــزارش ایــسنــا، حسیــن امــیر عبداللهیان در صفحه توییتر خود و خطاب به اردوغان بیان کرد: «آقای رئیس جمهوراردوغان! فرق است بین همسایگی و چشمداشت کشورگشایی. لطفا یکبار تاریخ ایران و بهویژه جمهوری اسلامی ایران را به دقت مرور کنید.» شهریار حیدری، نایبرئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، نیز از دیگر معترضان به شعرخوانی رئیس جمهور ترکیه بود. او خواندن این اشعار از سوی اردوغان را بهخاطر یکهتازی در کشور آذربایجان عنوان کرد. حیدری با اشاره به اینکه اردوغان به خوبی میداند که مردم این کشور از نظر مبانی دینی با ایرانیان همگرایی دارند، گفت: «او بهخاطر منابع نفت و گاز و حضور در منطقه و همچنین دسترسی به ترکمنستان و اروپا، سالهاست که در آذربایجان سرمایهگذاری میکند و اکنون به دنبال بهرهبرداری از سرمایهگذاری خودش است. به عبارتی با طرح این شعرها و شعارها درصدد ماندگاری و پایداری در آذربایجان است.» به گفته حیدری، ترکیه درصدد ایجاد انحصار و ویژهخواری در آذربایجان است.
او ادامه داد: «رژیم صهیونیستی و ترکیه در این منطقه طی بیست سال گذشته درصدد دامنزدن به ایرانهراسی بودند که روش اسرائیلیها، آشکار و ترکیه، پنهانی بود. هماکنون نیز منافع مشترک این دو حکم میکند که نفوذ ایران در منطقه را کاهش دهند و از این امر جلوگیری کنند. باید یادآور شد که در جنگ قرهباغ نیز این دو با هم منافع مشترک داشتند و اکنون نیز این اشتراک نظر در تفرقه افکنی قومی و مذهبی است. هدف از طرح چنین شعری برای ایجاد تفرقه میان ایران و آذربایجان و نهایتا ایجاد تنش و تفرقه در منطقه است.» جلیل رحیمی جهانآبادی، عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس و نماینده تربتجام، نیز در صفحه رسمی توییتر خود نوشت: «مواضع اردوغان و شعارهای پانترکیسم نه تأمینکننده امنیت منطقه است و نه منطبق بر منافع و روابط دوستانه و متقابل دو کشور ایران و ترکیه. اگر بنا بر ادعای تاریخی باشد، بخشهای مهمی از خاورمیانه، آسیای میانه و ماورای قفقاز ،حتی اروپا و آفریقا، روزگاری زیر سیطره ایران بودهاند.» در عین حال حسین حاتمی، نماینده آذربایجان در مجلس شورای اسلامی، نیز به اظهارات اخیر رجب طیب اردوغان واکنش متفاوتی نشان داد و عدم علاقه خود را به تفسیر قرینهها و ابهام و کنایههای آن هم از یک تصنیف یا قطعه شعر موسیقی عنوان و تصریح کرد: «ملتهای منطقه مسیر صلح و دوستی را برگزیدهاند و نغمههای شوم تفسیرشدنی نیست. هر کسی که بخواهد از ظن خود در صفوف منسجم ملت ما انشقاق ایجاد کند، خودش را ارزان فروخته است.»
نماینده مردم کلیبر، خداآفرین و هوراند درباره شعرخوانی رئیسجمهوری ترکیه در یک رژه نظامی اظهار کرد: «سرود آراز آراز یک سرود محلی با مضامین نوستالژیک است و اراده سیاسی از آن، اراده بعید و بیهودهای است.»
اردوغان درصدد احیای امپراتوری دفن شده عثمانی است
در این زمینه حسن هانیزاده، کارشناس مسائل غرب آسیا، طی گفتوگویی با «اصفهان زیبا» به بررسی اظهارات اخیر رئیسجمهور ترکیه در جریان یک رژه نظامی در باکو پرداخت و گفت: «صحبتهای رجب طیب اردوغان نشان میدهد که او هرگز در طول عمر خود بهصورت جدی مطالعه تاریخی و جغرافیایی نداشته است. به عبارتی این اظهارات و استناد به یک شعر احساسی نشان میدهد او در صدد احیای امپراتوری دفن شده عثمانی است که با اراده ملتهای عرب و به دلیل سیاستهای سرکوبگرایانه امــپــراتــوری تـــوســط مــلــتهــای اسلامی به زباله دان تاریخ افکنده شد.»
او با بیان اینکه اردوغان به دور از واقعیت و در رؤیا بهسر میبرد، اظهار کرد: «در 1990 زمانی که آذربایجان از شوروی جدا شد و مورد حمله ارمنستان قرار گرفت، مرحوم خلیل تورگوت اوزال، نخستوزیر وقت ترکیه، اعلام کرد که آذربایجان هیچ ارتباطی با ترکیه ندارد؛ زیرا ملت آذربایجان شیعه هستند و ملت ترکیه سنی. به عبارتی، مسائل و گرایشهای مذهبی در روابط منطقهای و حتی بینالمللی خیلی پررنگتر و بااهمیتتر از گرایشهای قومیتی است. به همین خاطر است که اردوغان سعی میکند گرایشهای مذهبی موجود بین ملت آذربایجان و ملت ایران را کمرنگ جلوه دهد و جنبه پانترکیستی را پررنگتر.»
باید جریان سازی ها علیه نگرشهای پان ترکیستی افزایش یابد
هانیزاده با یادآوری واقعه تاریخی و عقد قرارداد گلستان که باعث جدایی قسمتهایی از خاک ایران شد، ادامه داد: «در 1813 آذربایجان به موجب توافقنامه گلستان از پیکره ایران جدا شد. در همان زمان ایران 220 هزار کیلومتر مربع از اراضی خود را با توجه به توافقنامه گلستان که یک قرارداد تحمیلی بود و امپراتوری روسیه به دولت قاجار تحمیل کرده بود، از دست داد. طی آن توافقنامه 14 ایالت مهم در ارس و جنوب قفقاز از ایران جدا شد و در اختیار روسیه قرار گرفت.» به گفته این کارشناس بینالملل در حال حاضر ایران درصدد طرح مسائل تاریخی نیست و اردوغان بهتر است به مسائل تاریخی توجه بیشتری کند و بداند که جمهوری آذربایجان زمانی جزو حاکمیت ایران بود و به موجب توافقنامه شوم گلستان از ایران جدا شد. او افزود: «ایران در این شرایط ادعای ارضی ندارد؛ اما اظهارات اردوغان غیرمنطقی و تحریکآمیز و درصدد ایجاد شکاف مذهبی بین ملتهای منطقه است.»
او همچنین درخصوص واکنشهای جمهوری اسلامی ایران به شعر خوانی اردوغان اظهار کرد: «شخص وزیر در توییتی پاسخ لازم را به رجب طیب اردوغان داد. وزارت امور خارجه کشورمان نیز سفیر ترکیه در ایران را احضار کرد و اخطار جدی به او داد؛ عکسالعملها و جریانسازیهایی که باید علیه اردوغان و نگرشهای پانترکیستی او در تقابل با مذهب تشیع افزایش پیدا کند. او باید بداند نمیتواند با این اظهارات احساسی و کودکانه واقعیتهای تاریخ را نادیده بگیرد.» هانیزاده در پاسخ به این پرسش «اصفهان زیبا» که آیا مواضع نئوعثمانیسم اردوغان به این شعرخوانی ختم میشود یا ممکن است بار دیگر و به شکل دیگر و حتی جدیتر مطرح شود، بیان کرد: «اردوغان گاهی با عربستان در تقابل است، گاهی با امارات؛ گاهی با امارات و عربستان همزمان همنوایی میکند و گاهی هم با عراق و البته گاهی هم به ایران نزدیک میشود. در واقع او یک بازیگر تاکتیکی است که ارزشهای اخلاقی را زیر پا میگذارد و منافع مادی را بر منافع و مصالح ملی و منطقهای ترجیح میدهد. اردوغان با اقداماتی کاملا غیر حرفهای و با این تاکتیکها و اظهارنظرها سعی میکند محبوبیت خود را در سطح داخلی ترکیه افزایش دهد.»
تفکر نئوعثمانیسم با تأکید بر موضوع جداییبخشی از ایران
اردوغانی که در جنگ قرهباغ، حمایتهای خود را از جمهوری آذربایجان به اشکال مختلف نشان داد و بر طبق گزارشهای رسمی و غیررسمی شماری از شبهنظامیان متحد آنکارا در سوریه را در نبرد علیه ارتش و شبهنظامیان ارمنستان به قرهباغ اعزام کرده بود، این بار در کنار علی اف از تجزیه طلبی در رابطه با رود ارس سخن گفت و مردم آذربایجان ایران را مخاطب خود قرار داد؛ آنچه به گفته تحلیلگران براساس تفکر نئوعثمانیسم و با تأکید بر موضوع جداییبخشی از ایران و اضافهشدن آن به آذربایجان و سپس الحاق آذربایجان به امپراتوری عثمانی بزرگ صورت گرفت (موضوع ترکیه بزرگ)؛ رویکردی که او بارها آن را در مجامع مختلف مطرح کرده است و در اظهارات اخیرش نیز در باکو نقشه بعدی امپراتوری عثمانی را بهصورت غیررسمی و در قالب شعر ارائه کرد. به عبارتی، اردوغان در حالی این روزها و با اعتمادبهنفس از کشورگشایی خود سخن میگوید که لبخند الهام علیاف را در تأیید سرودن شعر آراز آراز نیز به همراه دارد. او که زمانی نگران سرنگون شدنش توسط ارتش خودش بود، حالا همان ارتش معترض به دستور او تا عراق، سوریه، افغانستان، قبرس و لیبی میرود و در آلبانی، جمهوری آذربایجان، قطر و سومالی نیز پایگاه تشکیل داده است.
