ویروس جهشیافته انگلیسی با سرعت برق بین افراد میچرخد و قربانی انتخاب میکند و بهتازگی زمزمههایی مبنی بر شیوع ویروس برزیلی نیز شنیده میشود. وزیر بهداشت میگوید افسار کنترل کرونا از دست من در رفته است و از سوی دیگر خبری از تولید و توزیع گسترده واکسن هم نیست و شهروندان به زندگی عادی همچون دوران پیشاکرونا مشغول هستند و شاید دیگر کرونا معنا و مفهوم اولیه خود را برایشان از دست داده؛ درحالیکه «مهدی فارسی»، «کارشــنـاس مسئول مراقبتهای کرونای معاونت بهداشتی دانشگاه علومپزشکی اصفهان» میگوید تا زمانی که ایمنی جمعی رخ ندهد و مردم واکسینه نشوند، تنها راه مقابله با کرونا رعایت صددرصدی پروتکلهای بهداشتی است؛ در غیر این صورت دور از ذهن نیست که کرونا مدتها در کشور شیوع داشته باشد و شاهد پیکهای هولناکتری از آن باشیم.
بیش از یک سال از شیوع کرونا و فراگیر شدن آن میگذرد. نهتنها این ویروس کنترل نشده که حالا دوباره به سر خانه اول برگشتهایم و تعداد مبتلایان و بستریهای ناشی از بیماری کووید 19، حداقل در اصفهان به همان اوایل شیوع بیماری رسیده است و وضعیت روزبهروز نیز بدتر میشود. به نظر شما چه عاملی سبب شده تا ویروس کرونا در استان مهار و مدیریت نشود؟
نمیتوان برای عدم مهار بیماری کووید19 در اصفهان، تنها یک عامل را بیان کرد. درحال حاضر تمام دنیا با این مشکل روبهرو هستند و مسئله صرفا به ایران محدود نمیشود. ویروس جدیدی که در اوایل 2020 سروکلهاش پیدا شد و در دنیا پاندمی ایجاد کرد و کاملا ناشناخته و جدید و با سرعت انتقال پیش رفت. پیدایش چنین ویروسی مکن است هر صد سال یا دویست سال یکبار رخ دهد؛ همانطور که 100 سال پیش آنفولانزای اسپانیایی شیوع پیدا کرد و دو سال هم تمام دنیا را درگیر کرد و باعث مرگومیر 30 تا 40 میلیون نفر شد. کرونا ویروس سرماخوردگی است که سالها با بشر زندگی کرده و افراد خاطره بدی هم از آن ندارند و سالها با آن زندگی کردهاند و برایشان ناشناخته نیست. این ویروس در طی سالها با بشر همراه بوده و در فرایند انتقال بین آدمها دچار جهش شده است؛ جهشهایی که کار دست انسان میدهد. برای مثال، اولین خاطره از کرونا متعلق به سارس 2003 است که کل دنیا را مبتلا کرد؛ اما قدرت انتقال و انتشارش مثل کرونا نبود و آخر دست هم بهخودیخود جمع شد. سال 2012 نوعی از کرونا در عربستان شیوع یافت که انتقال آن به این راحتیها نبود و به سادگی هم به افراد منتقل نمیشد و محدود به همان عربستان نیز میشد؛ مثلا کسی که به این کشور سفر میکرد ممکن بود به آن مبتلا شود. در 2020 اما ویروس کرونا جهش جدیدی یافت و با انتشار و بیماریزایی بالا در چین تمام دنیا را درگیر کرد و آدمهای زیادی به آن مبتلا شدند. دراین راستا حدود 75درصد هم بدون علامت و نزدیک به 20درصد با علائم خفیف و 5درصد هم با علائم شدیدی که نیاز به بستری پیدا میکنند، شناسایی شدند. اصلیترین مشکل در عدم مهار کرونا همان 75درصدی هستند که علائم ندارند و بهراحتی در جامعه حضور دارند و ویروس را به دیگران منتقل میکنند. یکسال پس از شیوع کرونا اکنون دانش ما درباره این ویروس بهاندازهای شده که میدانیم این ویروس افراد را به بیماری تنفسی دچار میکند و انتقال آن از طریق فردبهفرد است. تاکنون واکسنی برای پیشگیری از ابتلای به آن در دسترس نیست و خیلی سریع و راحت منتقل میشود؛ بنابراین تنها راه کنترل آن رعایت پروتکلهای بهداشتی است. به این معنا که افراد مدام دستهای خود را ضدعفونی کنند و بشویند (ضدعفونی سطوح خیلی مطرح نیست؛ زیرا افراد اگر مدام دست و صورتشان را بشویند، ایمنی کامل اتفاق میافتد) و از اجتماعات فاصله بگیرند و ماسک بزنند؛ چه آنها که سالم هستند و چه آنها که بیمارند، به این دلیل که با استفاده از ماسک ویروس از بدن افراد بدون علامت منتقل نشود؛ البته در مکانهایی مثل اتوبوس، مترو و دورهمیها و… زدن ماسک هم نمیتواند ایمنی لازم را فراهم کند.
به هرحال استفاده از سیستمهای حملونقل عمومی و… به بخش لاینفک برخی از افراد جامعه تبدیل شده است. افرادی که در این اماکن حضور پیدا میکنند، چگونه باید خود و دیگران را ایمن کنند؟
همانطور که اشاره کردم، افراد نباید در این امکان حضور یابند یا دورهمی و مهمانی برگزار کنند. یکی از دلایلی که مانع از مهار کرونا در اصفهان یا سایر شهرهای دیگر شده است، همین موضوع است. افراد زندگی روزمره خود را ادامه میدهند و کارها و برنامههای خود را پیش میبرند. این اتفاق در کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز افتاده و به همین دلیل آمار مبتلایان به کووید 19 و مرگومیر ناشی از آن در این کشورها نیز بالاست. اگر افراد بخواهند خانهنشین شوند و از تجمعات فاصله بگیرند، دولت باید به آنها حقوق بدهد. تنها راه کنترل بیماری تنفسی که دارو و واکسنی برای آن وجود ندارد، فقط رعایت صددرصدی پروتکلهای بهداشتی است.
برای چه بازه زمانی اگر تمام پروتکلهای بهداشتی رعایت شود، میتوان امیدوار بود که ویروس ریشهکن یا حداقل مدیریت شده است؟
تا زمانی که اتفاقی مثل تولید واکسن روی دهد و با واکسیناسیون عمومی خیال مردم راحت شود؛ چرا که زمانی خیالها راحت میشود که 80درصد از جمعیت واکسینه یا 80درصد به ویروس مبتلا شده باشند. این درحالی است که در استان اصفهان، تاکنون دستکم 20هزار نفر واکسن زدهاند و تا واکسینهکردن عموم مردم راه بسیار طولانی در راه است که در حالت خوشبینانه دستکم تا آخر سال 1400 طول خواهد کشید. در رابطه با ایمنی جمعی هم باید بگویم که شاید تا به الان تنها 20درصد از مردم به ویروس کرونا مبتلا شدهاند؛ پس راهی نمیماند جز رعایت کامل پروتکلها توسط مردم. اگر خاطرتان باشد، عید سال گذشته که اولین پیک کرونا بود و همهجا تعطیل و پروتکلهای بهداشتی تا حدود بسیار زیادی رعایت شد، بیماری تا حد زیادی فروکش کرد و در اواخر فروردین آمار مبتلایان و فوتیها پایین آمد. اما بعدازآن مردم باید سر کار میرفتند و دولت نمیتوانست افراد شاغل را تأمین کند. کارهای روزمره شروع شد و آرامآرام رعایت پروتکلهای بهداشتی افت کرد. نتیجه رعایتنکردن پروتکلها شد پیک 2 و 3 در مرداد و آبان. در اصفهان نیز هنوز پیک دوم فروکش نکرده بود که پیک سوم آغاز شد و منحنی دو و سه به یکدیگر متصل شدند. یعنی آنقدر وضعیت خراب شد که از اوایل مرداد تا دی بیماری اوج داشت. باوجوداین، در آن زمان نیز خیلی از مراسم و دورهمیها برگزار شد. خطرناکترین نقاطی که از ابتدا تاکنون جان مردم را تهدید میکند هم مکانی مثل رستورانهاست؛ چراکه این مکانهای تجمعی سقفهای کوتاهی دارند و افراد در آنجا ماسکهای خود را برمیدارند. به همین دلیل معلوم نیست که در این مکانها بتوان ویروس را کنترل کرد یا نه. مهار ویروس زمانی صورت میگیرد که پروتکلهای بهداشتی 100درصد رعایت شوند. درواقع درآن زمان است که بیماری کووید نیز کنترل میشود. راه برونرفت از این شرایط این است که یا 80درصد از افراد جامعه واکسینه شوند یا 80درصد به کووید مبتلا شوند. در حالت خوشبینانه تنها 20درصد از افراد به ویروس کرونا مبتلا شدهاند. برای واکسینه شدن نیز همانطور که اشاره کردم راه بسیار طولانی، (دستکم یکسال دیگر) در راه داریم. پس در این بازه زمانی تنها راه برونرفت، رعایت پروتکلهای بـهـداشـتـی، دوری از تـجـمـعــات و شستوشوی مکرر دستها و استفاده از ماسک (به ویژه دو ماسک یک ماسک پزشکی و ماسک پارچهای) است.
پس با توجه به صحبتهای شما و همچنین تعلل و تأخیر در فرایند تولید و توزیع واکسن در کشور و عدم رعایت پروتکلهای بهداشتی میتوان گفت باید همچنان انتظار طولانیشدن و عدم مهار و کنترل ویروس کرونا در کشور و همچنین افزایش تعداد فوتیهای ناشی از آن را داشته باشیم؟
سال گذشته هم اگر این سؤال را از من میپرسیدید، میگفتم که بیماری تنفسی به این راحتی از بین نمیرود؛ مگر با یک معجزه! اما پیشبینی پیکهای مجدد در ماههای آینده چندان دور از ذهن نیست. از سوی دیگر زمانی که بیماری تنفسی بین مردم میچرخد، باید منتظر جهشهای مختلف هم بود. ویروسی که اکنون درحال انتقال است، ویروس اولیهای که در ووهان چین شیوع پیدا کرد نیست و تاکنون جهشهای مختلفی پیدا کرده و شاید ده ها نسل از آن گذشته است. زمانی که ویروس دچار جهش میشود ممکن است قدرت انتشارش پایین آید و دیگر منتشر نشود؛ اما در زمان دیگری قدرت بیماریزایی آن بسیار بالا میرود و باعث مرگومیر زیاد میشود. اما آنچه از ویروس کرونا اکنون میدانیم این است که کرونا بسیار باهوش است و جهشهای مختلف آن، باعث بالا رفتن قدرت انتشارش شده؛ مثل ویروس انگلیسی که در روزهای اخیر شایع شد و افراد در گروههای سنی پایین را درگیر کرده است. تا پیشازاین کودکان به کرونا مبتلا نمیشدند؛ اما اکنون حتی کودکان زیر پنج سال نیز به این ویروس مبتلا میشوند. موضوعی که وزیر بهداشت نیز به آن اشاره میکند همین است که قدرت انتشار ویروس بسیار بالا رفته و بهراحتی بین افراد جابهجا میشود. اگر قبلا در یک خانواده 10 نفره، 4 نفر به این ویروس مبتلا میشدند، حالا کل خانواده درگیر میشوند؛ همین هم قسمت خطرناک ماجراست و در 1400 قصه جدید خواهیم داشت. همانطور که مشاهده میکنید وضعیت کنونی بسیار خطرناک است و خیز ویروس با شیبی تند در پیک چهارم در کشور شروع شده و شرایط وحشتناکی را رقم زده است.
آمار مرگومیرهای ناشی از ابتلا به کرونا در موج چهارم چه تفاوتی با پیکهای گذشته دارد؟
هنوز مرگومیر بهاندازه قدرت سرایت و آمار تعداد بستریها نیست. شاید بتوانیم به این دلخوش باشیم که ویروس آنچنان قدرت بیماریزایی بالایی ندارد؛ البته اینها فرضیه است و بعدا معلوم میشود. اما خواه ناخواه زمانی که تعداد بستریها بالا رود، میزان مرگومیرها نیز افزایش مییابد. پس میطلبد که افراد بیشتر از پارسال پروتکلهای بهداشتی را رعایت کنند. اگر این اتفاق بیفتد، پیک چهارم، پیک وحشتناکی نخواهد بود و میتوان امید به کنترل آن داشت.
سال گذشته و همزمان با شیوع کرونا فرضیهای مطرح شد که افرادی که به بیماری کووید19 مبتلا میشوند، دیگر در برابر آن ایمن میشوند و دوباره به آن مبتلا نمیشوند. یک سال پس از شیوع این ویروس مهلک، چقدر میتوان به صحت این فرضیه اکتفا کرد؟
براساس مقالات و بررسیهایی که بهتازگی انجام شده، بدن افرادی که یکبار به بیماری کووید 19 مبتلا شدهاند، برای دو ماه و نیم در برابر ویروس کرونا ایمن خواهد بود؛ البته این مسئله صددرصد نیست؛ زیرا همانطور که اشاره کردم، ویروس مدام جهشهای جدیدی از خود نشان میدهد.
وضعیت بیمارانی که دوباره به ویروس مبتلا میشوند، چگونه خواهد بود؟ آیا حال آنها وخیم خواهد بود یا ممکن است به مرگ منجر شود؟
هنوز این موضوع مورد بررسی و مطالعه قرار نگرفته است؛ اما بهطور یقین آنهایی که برای بار دوم به ویروس کرونا مبتلا شدهاند، به دلیل اینکه بدن آنها قبلا ایمن شده است، ابتلای شدیدی پیدا نخواهند کرد. هیچچیز در رابطه با ویروس کرونا قابل پیشبینی نیست و براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، تنها افرادی که واکسن تزریق کردهاند میتوانند دور هم جمع شوند و ماسک نزنند.
با توجه به جهشهای مختلف ویروس، آیا واکسنی که اکنون در دسترس است هم میتواند افراد را در برابر سایر جهشهای دیگر ویروس ایمن کند؟
واکسیناسیون تنها چند ماه است که در دنیا شروع شده است. با توجه به اینکه واکسن ترکیبی از ژنهای ایمنی شده است، بررسیها نشان میدهد، واکسنهایی که تاکنون تزریق شده، توانسته افراد را در برابر جهشهای مختلف ویروس ایمن کند، اما اینکه آیا در آینده واکسنها میتوانند همه جهشها را پوشش دهند یا نه، پرسشی است که فعلا نمیتوان به آن پاسخ داد. تلاش بر این است که قبل از اینکه جهشهای دیگری رخ دهد، جمعیت انبوهی واکسینه شوند.
با توجه به اینکه گفته میشود احتمالا زمان واکسیناسیون عمومی از اوایل مهر خواهد بود، آیا ممکن است تا آن زمان ویروس دچار جهشهایی شود که وضعیت را بسیار بدتر از الان کند؟
هیچ دور از ذهن نیست. مشاهده میشود که در برخی از کشورهایی که هم سختگیرهایی بیشتری میشود و هم واکسیناسیون گستردهتری انجام میشود، آمار مرگومیر ناشی از کرونا هم بالاست؛ لذا احتمال تأثیر ژنتیک را هم نمیتوانیم در شدت بیماری یا میزان مرگومیر نادیده بگیریم. البته اکنون به طور دقیق نمیتوان دراینباره صحبت کرد.
