اینترنت جای ناامن و خطرناکی است

نویسنده یک وب‌‌سایت اینترنتی ممکن است درواقع نویسنده آن نباشد. ارجاعاتی که به آن مشروعیت و اعتبار می‌‌بخشند نیز ممکن است در حقیقت ارتباط چندانی به ادعاهایی که مطرح می‌‌کنند نداشته باشند. نشانه‌‌های اعتباربخش مانند دامنه اینترنتی .org هم ممکن است در واقع تنها کاردستی هنرمندانه یک متخصص روابط عمومی در واشنگتن دی‌سی باشند. اغلب عاقلانه‌‌ترین کار هنگام مواجهه با یک وب‌‌سایت ناشناخته این است که از آن چشم‌‌پوشی کنید، مگر اینکه چندین مدرک دکترای تخصصی در ویروس‌‌شناسی، اقتصاد، پیچیدگی‌‌های سیاست‌‌گذاری‌‌های مهاجرتی و غیره داشته باشید.

تاریخ انتشار: ۱۴:۳۳ - شنبه ۸ خرداد ۱۴۰۰

مدت زمان مطالعه: 4 دقیقه

اینکه یاد بگیریم از برخی اطلاعات چشم‌‌پوشی کنیم، آن چیزی نیست که در مدارس به ما آموزش داده می‌‌شود. در واقع مدرسه دقیقاً مخالف این را به ما یاد می‌‌دهد: اینکه یک متن را به‌‌طور کامل و با دقت به تمام جزئیات بخوانیم قبل از اینکه رأی و نظر خود را درباره آن مطرح کنیم. هرگونه قصور در این کار نیز بی‌‌تدبیری و بی‌ملاحظگی محسوب می‌‌شود.

اما در فضای اینترنت، جایی که مخلوط خطرناکی از بازاریاب‌‌ها، لابی‌‌گرها، نظریه‌‌پردازان توطئه و دولت‌‌های خارجی دسیسه می‌‌چینند تا کنترل توجهات را در دست بگیرند، چنین راهبردی به شکست منتهی خواهد شد. در فضای آنلاین، چشم‌‌پوشی انتقادی درست به‌اندازه تفکر انتقادی مهم است.

این به این خاطر است که درست مثل یک توپ پین بال که از ضربه‌‌گیری به ضربه‌‌گیر دیگر می‌‌پرد، توجه ما نیز به‌‌سرعت از یک اعلان به یک پیام متنی و سپس به موضوع جلب‌توجه کننده بعدی که باید بررسی کنیم، منحرف می‌‌شود.

بهایی که برای این حجم از فراوانی افراطی و بی‌‌اندازه می‌‌پردازیم، آن‌چنان‌که مرحوم هربرت سایمون، برنده جایزه نوبل دریافته بود، در واقع نقصان و کمبود است. سیلی از اطلاعات تمام توجه ما را به خود معطوف و مصروف می‌‌کند و توانایی‌‌مان برای تمرکز کردن را در هم می‌‌شکند. به گفته سایمون، جامعه مدرن با یک چالش مواجه شده است: اینکه یاد بگیرد «توجه خود را به‌‌طور کارآمد و مؤثری بین این فراوانی افراطی از منابع مختلفی که می‌‌توانند آن را مصرف کنند، تقسیم کند.» ما داریم بازنده نبرد بین توجه و اطلاعات می‌‌شویم.

چسبیده به سایت

به‌‌عنوان یک متخصص رشته روانشناسی کاربردی، من به مطالعه و بررسی این موضوع می‌‌پردازم که مردم چگونه در فضای آنلاین تعیین می‌‌کنند که چه چیزی حقیقی است و صحت دارد. تیم پژوهشی من در دانشگاه استنفورد اخیراً یک نمونه ملی شامل 3.446 دانش‌‌آموز مقطع دبیرستان را در زمینه توانایی‌‌شان در ارزیابی منابع اینترنتی مورد آزمایش قرار دادند. به کمک یک اتصال اینترنتی زنده، این دانش‌‌آموزان وب‌‌سایتی را مورد بررسی قرار دادند که ادعا می‌‌کند درباره علم اقلیم‌شناسی «به نشر گزارش‌‌های حقیقی می‌‌پردازد.»

از دانش‌‌آموزان خواسته شد که قضاوت کنند آیا این وب‌‌سایت قابل‌‌اعتماد و موثق است یا خیر. همچنین، پیامی روی صفحه نمایش به آن‌‌ها یادآور شد که می‌‌توانند هرجایی در فضای اینترنت را برای رسیدن به پاسخ این پرسش جست‌‌وجو کنند.

به‌‌جای خروج از این وب‌‌سایت، اکثریت قریب به اتفاق دانش‌‌آموزان دقیقاً همان کاری را انجام دادند که مدرسه به آن‌‌ها آموزش می‌‌دهد: سفت‌‌وسخت به سایت چسبیدند و محتوای آن را خواندند. از صفحه «درباره ما» کمک گرفتند، روی گزارش‌‌های فنی کلیک کردند و به بررسی نمودارها و جداول آن‌‌ها پرداختند. اتفاقاً وب‌‌سایت موردنظر که از متعلقات و تجملات مرسوم در پژوهش‌‌های دانشگاهی سرشار بود، خب در ظاهر خیلی هم به نظرشان خوب می‌‌آمد، مگر اینکه این دانش‌‌آموزان برحسب اتفاق مدرک کارشناسی ارشد علم اقلیم‌‌شناسی می‌‌داشتند!

تنها تعداد کمی از این دانش‌‌آموزان، یعنی کم‌‌تر از 2 درصد، دریافتند که وب‌‌سایت ذکرشده از سوی صنعت سوخت‌‌های فسیلی حمایت و پشتیبانی می‌‌شود؛ اما آن هم نه به این دلیل که با اتخاذ رویکرد تفکر انتقادی به مطالعه محتوای آن پرداختند. آن‌‌ها به این دلیل توانستند در این کار موفق شوند که از وب‌‌سایت موردنظر بیرون پریدند و از فضای باز و آزاد اینترنت کمک و مشورت گرفتند. در واقع آن‌‌ها از خود اینترنت برای خواندن اینترنت استفاده کردند.

همچنان‌‌که یکی از این دانش‌‌آموزان که نام گروه نویسنده این وب‌‌سایت را در اینترنت جست‌‌وجو کرده بود نیز اشاره کرد: «این گروه با شرکت‌‌ها و کمپانی‌‌های بزرگی که می‌‌خواهند تعمداً و از روی قصد مردم را در بحث تغییرات اقلیمی گمراه کنند، ارتباطاتی دارد. بر طبق اطلاعات ارائه‌‌شده توسط یو اس ای تودی¹، کمپانی اکسان² این سازمان غیرانتفاعی را حمایت و پشتیبانی مالی کرده است تا در ارتباط با موضوع تغییرات اقلیمی اطلاعات غلط و گمراه‌‌کننده‌‌ای را به بیرون انتشار دهد.»

به‌‌جای گرفتار شدن در گزارش‌‌های این سایت و یا فریب زبان به‌‌ظاهر بی‌‌طرفانه آن را خوردن، این دانش‌‌آموز در واقع آن کاری را کرد که افراد حرفه‌‌ای در حوزه راستی‌‌آزمایی و صحت‌‌سنجی انجام می‌‌دهند: او این سایت را از راه خارج شدن از آن ارزیابی کرد. افراد فعال در حوزه راستی‌‌آزمایی کاری را انجام می‌‌دهند که ما آن را خوانش جانبی می‌‌نامیم، به این معنا که صفحات جدیدی را روی صفحه‌‌نمایششان باز می‌‌کنند تا درباره یک سازمان یا فرد خاص به دنبال اطلاعات مرتبط بگردند قبل از اینکه توی محتوای ارائه‌‌شده در یک سایت شیرجه بروند.

تنها پس از مشورت گرفتن از فضای باز و آزاد اینترنت است که این افراد تصمیم می‌‌گیرند که آیا سایت موردنظر ارزش آن را دارد که توجه و تمرکزشان را مصروف آن کنند یا خیر. آن‌‌ها به‌‌خوبی می‌‌دانند که اولین گام در تفکر انتقادی این است که بدانیم کی آن را به کار بگیریم.

تفکر انتقادی یا نقادانه

خبر خوب این است که می‌‌توان به دانش‌‌آموزان یاد داد که اینترنت را این‌‌گونه بخوانند. ما تعدادی ویدئوی کوتاه آموزشی را که نشان‌‌دهنده خطرات و آسیب‌‌های ناشی از صرف کردن وقت زیاد در یک وب‌‌سایت ناشناخته بودند و به دانش‌‌آموزان آموزش می‌‌دانند که چگونه چنین وب‌‌سایت‌‌هایی را ارزیابی کنند، در برنامه درسی یک دوره آموزش مجازی در حوزه علوم تغذیه در دانشگاه نورث تگزاس³ گنجاندیم.

در ابتدای این دوره آموزشی، دانش‌‌آموزان به‌‌سادگی فریب آن ویژگی‌‌ها و امکاناتی را می‌‌خوردند که به‌‌طرز مضحک و احمقانه‌‌ای می‌‌توان خیلی راحت از آن‌‌ها سوءاستفاده کرد: «شکل و شمایل» یک وب‌‌سایت اینترنتی، داشتن لینک‌‌هایی به منابع معتبر، آوردن رشته‌‌ای از ارجاعات علمی و دانشگاهی و یا صِرف کمیت و حجم اطلاعاتی که یک وب‌‌سایت ارائه می‌‌دهد.

در آزمونی که در ابتدای ترم تحصیلی از آن‌‌ها به عمل آوردیم، تنها سه نفر از این 87 دانش‌‌آموز از وب‌‌سایت موردنظر خارج شدند تا بتوانند آن را ارزیابی کنند؛ اما در پایان ترم تحصیلی، بیش از سه‌‌چهارم از آن‌‌ها این کار را کردند. سایر پژوهشگرانی که چنین راهبردهایی را آموزش می‌‌دهند نیز به نتایج مشابه و امیدوارکننده‌‌ای در این زمینه رسیده‌‌اند.

اینکه یاد بگیریم در مقابل جذبه و وسوسه اطلاعات مشکوک مقاومت کنیم نیازمند چیزی فراتر از یک راهبرد جدید در جعبه‌ابزار کامپیوتری و اینترنتی دانش‌‌آموزان است. چنین چیزی نیازمند پذیرش حس حقارتی است که از روبه‌‌رو شدن فرد با حقیقت آسیب‌‌پذیری خودش ناشی می‌‌شود: اینکه حتی با وجود دارا بودن توانمندی‌‌های ذهنی قوی و مؤثر و همچنین مهارت‌‌های تفکر انتقادی، هیچ‌‌کس از حقه‌‌ها و حیله‌‌های زیرکانه‌‌ای که امروزه دغل‌‌کاران فضای دیجیتال و آنلاین به کار می‌‌گیرند، مصون و محفوظ نیست.

با صرف وقت و انرژی زیاد در یک وب‌‌سایت ناآشنا، با این تصور که آن‌قدر باهوش هستیم که بتوانیم از آن پیشی بگیریم و فریب نخوریم، تنها توان توجه و تمرکز خود را هدر می‌‌دهیم و تحت سلطه طراحان آن وب‌‌سایت قرار می‌‌گیریم.

با صرف تنها چند دقیقه وقت و به کمک ابزارهای قدرتمند و فوق‌‌العاده‌‌ای که اینترنت آزاد در اختیارمان می‌‌گذارد، می‌‌توانیم اطلاعات مفیدی را درباره سایت موردنظر جمع‌‌آوری کرده و آن را ارزیابی کنیم. بدین ترتیب خواهیم توانست مجدداً کنترل خود و به دنبال آن ارزشمندترین دارایی‌‌مان یعنی همان توانایی توجه و تمرکز را نیز در دست بگیریم.