چرا در برخی افراد نیاز به رقیقکردن خون هست؟ برای پاسخ به این پرسش اشارهای مختصر به تعریف و عوامل مؤثر بر غلظت خون خواهیم داشت. افزایش تعداد گلبولهای قرمز در واحد حجم را غلظت خون میگویند. به عبارت دقیقتر، به مقدار هموگلوبین بالاتر از 18 گرم در دسیلیتر در مردان و 16 گرم در دسیلیتر در زنان، غلظت خون گفته میشود. علت غلظت خون میتواند اولیه یا ثانویه باشد. در غلظت خون اولیه که معمولا در سنین بالاتر دیده میشود، مغز استخوان بهصورت غیرطبیعی و بدون هیچ محرکی از بیرون شروع به تولید گلبول قرمز و در مواردی سلولهای خونی دیگر ازجمله گلبولهای سفید و پلاکتها میکند. درصد کمی از غلظت خون براثر علت اولیه است و به آن پلیسیتمی ورا نیز میگویند. غلظت خون ثانویه که بیشترین موارد غلظت خون را شامل میشود، بهدنبال کاهش اکسیژنرسانی به بافتها ایجاد میشود. با کمبود اکسیژن در بدن هورمونی به نام اریتروپویتین از کلیه ترشح میشود که این هورمون باعث تحریک مغز استخوان برای ساخت بیشتر گلبول قرمز میشود تا بتواند کمبود اکسیژنرسانی به بافتهای بدن را با افزایش گلبول قرمز جبران کند. این امر باعث افزایش غلظت خون در رگها میشود. درواقع در غلظت خون ثانویه سیستم خونساز بدن سالم است؛ اما بیماریهایی مانند بیماریهای مزمن ریوی، کلیوی و قلبی یا تومورها، کاهش اکسیژنرسانی بافتی، بودن در ارتفاعات، سیگارکشیدن و زندگی در هوای آلوده موجب افزایش غلظت خون میشوند. این افزایش غلظت سبب کندی و کاهش سیالیت حرکت خون در قلب و رگها شده، احتمال تشکیل لخته در خون را افزایش داده و نهایتا میتواند عوارض خطرناکی همچون گرفتگی عروق و انواع سکتههای مغزی و قلبی را بهدنبال داشته باشد. توانایی تشکیل لخته در خون یک فرایند طبیعی برای بدن بهشمار میرود که در مواردی مانند خونریزی، جراحی یا هرگونه آسیبی که منجر به جراحت پوست و پارگی رگهای خونی میشود، کاملا ضروری است؛ بااینحال، اگر این فرایند به هر یک از دلایل ذکرشده قبلی تشدید شود، میتواند عوارض خطرناکی را بهدنبال داشته باشد. در افرادی که غلظت خون در آنها بهوسیله پزشک تشخیص داده میشود، مصرف داروهای رقیقکننده خون تجویز میشود تا از تشکیل احتمالی لخته در عروق آنها جلوگیری شود. علاوه بر درمانهای دارویی مختلف که بهعنوان رقیقکننده خون (آنتیترومبوتیک یا ضد لخته) بهکار میروند، همانند بسیاری از بیماریهای دیگر، تغذیه سالم میتواند نقش مؤثری در کمک به کاهش غلظت خون داشته باشد. بنابراین، رژیم غذایی متعادل و متنوع که دارای همه گروههای مواد غذایی شامل میوهها، سبزیها، غلات کامل، شیر و مواد لبنی و انواع گوشت و تخممرغ و حبوبات به مقدار موردنیاز بدن باشد، توصیه میشود. بااینحال، برخی از مواد غذایی بهطور شاخص دارای خاصیت رقیقکنندگی خون بوده و میتوانند توانایی تشکیل لخته را در خون کاهش دهند. البته قبل از توصیه به مصرف این مواد غذایی لازم است مصرف داروهای رقیقکننده توسط فرد پرسیده شود؛ زیرا مصرف این غذاها میتواند با برخی داروها تداخل داشته باشد.
زردچوبه
این ادویه مطلوب که از دیرباز برای بهبود طعم و رنگ در بیشتر غذاهای ایرانی بهکاررفته است، محتوی مادهای به نام کورکومین است که مطالعات زیادی به خواص مفید و متعدد آن اشاره کردهاند. خاصیت ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی این ماده برای افرادی که از بیماریهای التهابی مانند آرتروز یا ورم مفاصل رنج میبرند، بهبود عملکرد فعالیتهای متابولیکی در افراد چاق، دارای قندخون غیرنرمال و چربی خون بالاتر از نرمال و نیز افرادی که دارای فشارخون بالا هستند، مفید است. مصرف روزانه زردچوبه میتواند به افراد کمک کند تا وضعیت ضدانعقادی خون خود را حفظ کنند.
زنجبیل
زنــجبیــل مــاده غذایی با خاصیت ضـــدالتـهــــابــی دیــگری اســت که از خوراکیهای رقیقکننده خون نیز بهشمار میآید. ماده فعال در زنجبیل اسیدی به نام سالیسیلیک است که با مصرف زنجبیل بهصورت تازه یا خشکشده در غذا یا بهصورت نوشیدنی میتواند خاصیت رقیقکنندگی خون داشته باشد؛ بااینحال، بهنظر میرسد که تأثیر رقیقکنندگی خون در این ماده به اندازه داروهای رقیقکننده نیست و مطالعات بیشتری درزمینه بررسی این خاصیت در زنجبیل نیاز است.
فلفل قرمز
فلفل قرمز بهعنوان چاشنی غذا موردعلاقه بسیاری از افراد است. مانند زنجبیل، این ماده غذایی نیز حاوی سالیسیلات زیاد است و از غذاهای مؤثر رقیقکننده خون محسوب میشود. تأثیراتی مانند کاهش فشارخون، افزایش گردش خون و کاهش حس درد از خواص سودمند دیگر این ماده غذایی است.
ویتامین E
تأثیر ویتامین E بر رقیقکردن خون کاملا به مقدار مصرفی آن بستگی دارد و افرادی که داروی رقیقکننده خون مصرف میکنند، باید از مصرف زیاد آن اجتناب کنند. منابع غذایی سرشار از این ویتامین شامل: بادام و انواع دیگر مغزها، روغن گل آفتابگردان، روغن جوانه گندم و انواع دیگر روغنهای گیاهی و غلات کامل است.
سیر
این گیاه، علاوه بر ایجاد طعم مطلوب در غذا، دارای خاصیت ضدمیکروبی و آنتیبیوتیک طبیعی است. در مطالعات بالینی مصرف پودر سیر بدون بو خاصیت ضدانعقاد خون داشته است. یک مطالعه مروری تأثیر سیر بر رقیقکنندگی خون را جزیی و کوتاهمدت بیان کرده است. مطابق توصیه آکادمی پزشکان خانواده آمریکا، هفت تا 10 روز قبل از عمل جراحی برنامهریزیشده افراد باید از مصرف سیر زیاد بهعلت خاصیت رقیقکنندگی خون خودداری کنند.
دارچین
ماده فعال دارچین با نام کومارین یک رقیقکننده خون قوی است. وارفارین، اصلیترین دارویی که برای جلوگیری از انعقاد خون تجویز میشود، از کومارین گرفته شده است.
عصاره هسته انگور
این ماده غذایی علاوه بر اینکه یک رقیقکننده خون طبیعی بهشمار میآید، حاوی مقادیر بالای آنتیاکسیدان است که برای سلامت رگها و قلب مفید است؛ بااینحال، خوردن بیشازاندازه آن در افرادی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند یا افرادی که عمل جراحی در پیش دارند، توصیه نمیشود.
بروملین
بــروملیــن تــرکیــبــی از آنــزیــمهــای پروتئولیتیک است که از گیاه آناناس استخراج میشود. بروملین دارای اثرات ضدالتهابی، ضددرد، ضدتورم و ضدلخته است و سطح ترکیبهای مؤثر در فرایند انعقاد خون را کاهش میدهد. از خواص درمانی بروملین برای طیف وسیعی از بیماریها از سوءهاضمه و اختلالهای گوارشی، آلرژیها، زخمهای جراحی و سوختگی، بیماریهای التهابی (آرتروز و درد مفاصل) گرفته تا جلوگیری از رشد تومورهای سرطانی استفاده میشود، آناناس نهتنها سرشار از این آنزیم است، بلکه منبع بسیار خوبی از ویتامینC، ویتامین B1، پتاسیم، منگنز و مواد غذایی طبیعی دیگر نیز است. درحالیکه آناناس مزایای زیادی دارد، راز واقعی قدرت درمان آن قطعا وجود بروملین است. این ترکیب همچنین بهصورت مکمل در داروخانهها در دسترس است.
روغنزیتون
استفاده از روغنزیتون بههمراه وعده غذایی ممکن است به جلوگیری از تشکیل لختههای خون کمک کند. روغنزیتون با اثر روی بخشی از HDL یا کلسترول خوب از تجمع پلاکتهای خون و چسبیدن آنها به یکدیگر که باعث تشکیل لخته و گرفتگی عروق میشوند، جلوگیری میکند. نمونه بارز این تأثیر بر رژیم غذایی مدیترانهای دیده میشود که غنی از زیتون و روغنزیتون، حبوبات، غلات کامل و سبزی و میوه فراوان است. به همین علت است که آمار مبتلایان به بیماریهای قلبیعروقی در کشورهای حاشیه دریای مدیترانه بسیار محدود است؛ همچنین مصرف ماهیهای چرب مانند سالمون و قزلآلا بهدلیل داشتن اسیدچرب ضروری امگا 3 علاوه بر خاصیت ضدالتهابی، از لختهشدن خون نیز جلوگیری میکند.
توصیههای مهم
بسیاری از مواد طبیعی ممکن است تا حدی لختهشدن خون را کاهش دهند؛ اما بهنظر نمیرسد که به اندازه داروهای رقیقکننده خون مؤثر باشند؛ لذا افرادی که در معرض لختهشدن خون هستند، نباید از مواد طبیعی بهجای داروهای تجویزشده توسط پزشک استفاده کنند.
در افرادی که داروهای رقیقکننده خون استفاده میکنند، باید مصرف مواد غذایی رقیقکننده خون با نظر پزشک باشد.
در هنگام خرید ترکیبات گیاهی دارویی دقت کنید و تحقیقهای لازم را قبل از خرید انجام دهید. درصورتیکه از خرید خود مطمئن نیستید، بهتر است مقدار اندکی از آن را مصرف و اطمینان حاصل کنید.
داشتن فعالیت فیزیکی و ورزش به حفظ جریان و جلوگیری از لختهشدن خون کمک میکند؛ همچنین برای کمک به بهبود جریان خون بهطور منظم پا و مچ پایتان را کشش دهید.
نوشیدن آب را فراموش نکنید. خوردن آب کافی میتواند از غلیظشدن خون جلوگیری کند.
