به گزارش اصفهان زیبا؛ هفته گذشته باران میزبان بارشهای بهاری بود؛ بارانهای پیدرپی و متوالی که دستآخر به جاری شدن سیل و رواناب خاتمه یافت و خسارتهای مالی و جانی نیز در پی گذاشت.
اواخر هفته گذشته نیز بارانهای بهاری در اصفهان شدت گرفت و همین امر باعث شد تا هواشناسی هشدار رنگ نارنجی را صادر کند و از احتمال وقوع سیل در اصفهان خبر دهد. اما آیا سیل در اصفهان مدیریت و کنترلشدنی است یا همچون مشهد، باید منتظر به بار آمدن خسارت باشیم؟ مسعود مجرب، پژوهشگر حوزه مخاطرات در گفتوگو با «اصفهان زیبا» به این مسئله پرداخته است.
هفته گذشته بارش باران بیسابقه منجر به جاری شدن سیل در مشهد و به بار آوردن خسارتهای مالی و جانی شد. با توجه به بارشهای هفته گذشته در اصفهان و هشدارهای هواشناسی، آیا امکان وقوع چنین سیلی در اصفهان نیز وجود دارد؟
زمانی که بارشهایی فراتر از بارشهای سالانه در یک مدتزمان کوتاهی رخ دهد، سیل بهوقوع میپیوندد؛ برای مثال، در مشهد 25میلیمتر باران در عرض یک ساعت بارید و همین مسئله هم منجر به جاری شدن رواناب در این شهر شد. در شهرها به این دلیل که از سازههای مختلف پر شدهاند، امکان جذب این روانابها خیلی وجود ندارد و تنها مزیت آنها این است که سدها پر شوند؛ البته ازآنجاکه به مصرف بهینه عادت نکردهایم، به همان سرنوشت قبل دچار میشویم.
خیلیها برایشان سؤال است که این بارشها آیا در کنترل فرونشست مؤثر هستند یا خیر؟
نمیگویم، بارشها هیچ کمکی به مدیریت فرونشست نمیکنند؛ اما اگر مشابه بارانهایی که در مشهد بارید، در اصفهان نیز ببارد، خیلی نباید امیدوار به پر شدن سفرههای آب زیرزمینی باشیم؛ به این دلیل که شبکههای زهکش آب را بیرون منتقل میکند و عمدتا تبخیر میشوند. اصفهان بارندگیهای خیلی خوبی در سال جاری داشت؛ اما متأسفانه از آن درست بهرهبرداری نشد. زمانی که باران شدت میگیرد، مسئولان بهجای اینکه خوشحال باشند و فکری برای کنترل و مدیریت آن بکنند، دچار بحران میشوند. لایههای سطحی نفوذناپذیر هستند.
اصفهان دارای شبکههای مادی است؛ امکانی که شاید در دیگر شهرها وجود نداشته باشد. آیا مادیها میتوانند به کنترل باران و مدیریت آن کمک کنند؟
بله، دقیقا اگر این مادیها بهدرستی استفاده و لایروبی و نفوذپذیر شوند، میتوان کسری آب خوبی را جبران کرد؛ درحالیکه درحال حاضر در کلانشهرها روانابها بهدرستی مدیریت نمیشوند و مسئولان برای این کار هیچوقت آماده نبودهاند؛ مثل اتفاقی که در مشهد افتاد و خیلی از پارکها و زیرگذرها دچار آسیب شدند؛ چرا که گمان نمیکردند در شهری که حدود 17 یا 18 سال باران شدید نباریده است به ناگهان باران شدت بگیرد.
این مسئله را برای شهر اصفهان نیز متصور هستیم. مدیران باید برنامهای تهیه کنند تا بهواسطه آن به سمت و سوی شهرهایی که در دنیا به آنها شهرهای «اسفنجی» یا «متخلخل» گفته میشود، حرکت کنند. حالا نمیگوییم مثل ژاپن که تونلهای عجیبغریبی در زیر زمین درست کرده است، اما حداقل کار این است که مادیها نفوذپذیر و سطح آبخوان و زایندهرود لایروبی شود.
این موضوع به مطالعات هیدرولیکی خوبی نیاز دارد که تاکنون انجام نگرفته است و همهچیز فقط در حد شعار باقی مانده است. باید زایندهرود لایروبی شود. درست است که حقابه زایندهرود باید پرداخت شود، اما این مسئله دلیل نمیشود که از بارانهایی که میبارد استفاده نکنیم. یکی از راهکارهای مؤثر لایروبی و نفوذپذیر کردن آبخوان در مقاطعی است که درگیر است.
ضمن اینکه در شهرها محلی به نام گلوگاه و آبگیر وجود دارد. زمانی که باران میبارد، شبکههای فاضلاب آن را پس میزنند و به همین خاطر هم باید چاههای جذبی درست کنیم که آب دیگر وارد شبکه فرسوده نشود و به حفظ آب و نفوذپذیری کمک کنیم. شبکه اندک فاضلابی هم که وجود دارد، خودش میتواند آبخوان را آلوده کند.
از سوی دیگر شهرداری نیز میتواند آییننامهها و دستورالعملهایی را تدوین کند تا بهواسطه آن آب باران از فاضلاب جدا و آب باران به چاههای جذبی منتقل شوند. راهکارها دم دست است و فقط نیاز به یک عزم جدی دارد تا هم بتوان جلوی حادثه را گرفت و هم از هدر رفت آب باران و تبخیر شدن آن جلوگیری کرد.
یعنی اگر این آب به گاوخونی نیز برسد، دردی دوا نمیکند؟
حقابه گاوخونی باید دریافت شود تا از خشکی آن جلوگیری به عمل آید؛ به هرحال، خشکی گاوخونی عواقبی مثل تولید ریزگرد دارد. پس باید با حفظ حقابه از خشکی و تبدیلشدن آن به کانون ریزگرد جلوگیری و از این دارایی ملی حفاظت کرد؛ بنابراین اگر آب به آبخوان نفوذ کند، میتوان هم کسری آبخوان را جبران کرد و هم حداقل نرخ فرونشست را ثابت نگه داشت.
زمانی که سیل جاری میشود، کدام مناطق شهری آسیبپذیرتر هستند؟ آیا نقاطی که دچار فرونشست هستند، بیشتر آسیب میبینند؟
خیر، اگر سیلی مثل آنچه در شهر مشهد افتاد در اصفهان نیز رخ دهد، این شهر بهصورت سطحی آسیب میبیند؛ اما باید توجه داشت که در اصفهان آثار باستانی بسیار زیادی وجود دارد و به دلیل اینکه اکنون بستر نفوذناپذیر شده است، اگر چنین سیلابهایی رخ دهد، ممکن است این آثار آسیب ببینند.
اما چرا باید اجازه دهیم چنین اتفاقی بیفتد؟ باید آب را به لایهها نفوذ بدهیم تا از آسیب آثار باستانی جلوگیری کنیم. شبکه فاضلابی و تأسیساتی زیرسطحی نیز نمیتواند این فشار را تحمل کند. باید تهدیدها را به فرصت تبدیل کرد و ارگانهای مسئول پای کار بیایند. جداسازی آب باران از فاضلاب خودش کمککننده است. سطح آبی که خود ساختمانها نیز دریافت میکنند اگر بهصورت سرانگشتی محاسبه کنید، خواهید دید که آنها چه مساحت بزرگی آب جمع میکنند.
این آب میتواند به شبکههای زهکش وارد نشود و مستقیم آبخوان را تغذیه کند. البته این مسئله زمانبر است و مردم ممکن است زیر بار آن نروند. اما بههرحال باید گفت، آینده شهرها و کلانشهرهای مرکزی در ایران و دشتهای ممنوعه آینده خوبی ندارد و ممکن است روزهای بدی در انتظار آنها باشند.
زمانی که سیل در مشهد جاری شد، بسیاری از فعالان محیطزیست گفتند پیشازاین نسبت به ساختوسازهای غیرمجاز هشدار داده بودهاند. این ساختوسازها و همچنین تصرف حریم رودخانه تا چه میزان در وقوع سیل و به بار آوردن خسارت مؤثر است؟
تجاوز انسان به بستر، پیامدهایی را به همراه دارد؛ مثلا اینکه نفوذناپذیری کم میشود و ظرفیت زهکشها نیز کاهش مییابد و به همین خاطر جاری شدن روان آب میتواند خسارتهای بیشتری را به همراه آورد. اما برای گسترش شهر میتوان برنامهریزی کرد.
مهمترین دلیلی که در این موقع سال شاهد وقوع چنین سیلابهایی هستیم، چیست؟ سیلابهایی که معمولا بیسابقه هستند؟
ببینید اینکه ما در سالهای گذشته چنین چیزی را ندیدهایم، دلیل نمیشود که پیشازاین نیز چنین پدیدههایی رخ ندادهاند. تغییرات آبوهوایی همیشه وجود داشته و دارند.
آیا امکان تخمین آن وجود دارد؟
بله، چرا نباید چنین چیزی امکانپذیر نباشد! درست است که غافلگیری در همه جای دنیا وجود دارد، اما نکته این است که در جاهای دیگر این آمادگی وجود دارد. در ایران، اما به دلیل اینکه هزینههای پیشگیری بالاست، مدیران از پرداختن به آن شانه خالی میکنند. باید شبکه تصویه پساب مالک داشته باشد و شبکه زهکش درستی وجود داشته باشد و از آبهای زیرزمینی کمتر استفاده شود.
