به گزارش اصفهان زیبا؛ انسان فطرتا موجودی اجتماعی است و بر همین اساس بسیاری از اهداف آموزههای دینی در بستر جامعه و بر پایه تعامل و ارتباط شایسته بین انسانها محقق میشود. دین اسلام در مقایسه با ادیان دیگر به اجتماع توجه بیشتری داشته و به گفته علامه طباطبایی هیچ شأنی از شئون اجتماعی انسان را مهمل نگذاشته است.
بخشی از ارتباطات هر جامعهای به ارتباط زن و مرد اختصاص دارد و چگونگی این ارتباط با توجه به نگاه جوامع مختلف به جنس زن، متفاوت است. در اسلام این نگاه بر بعد انسانی زن متمرکز است و نه بعد جسمانی او. پیامبر اسلام بهمنزله انسان کامل و الگوی بشریت با برقراری بهترین تعامل با اقشار مختلف جامعه از جمله زنان، جایگاه و حقوق آنان را ارتقا بخشید. ایشان در دورهای به رسالت مبعوث شد که زنان همچون کالایی خریدوفروش میشدند و از هرگونه حقوق اولیه محروم بودند. اعراب جاهلیت زن را در شمار حیوانات قرار داده و او را جزو لوازم و اثاث زندگی میشمردند. آنها از بیم قحطی دختران خود را در بدو تولد سر میبریدند یا به درهای عمیق پرت کرده و گاه در آب غرق میکردند.
پیامبر مهربانیها در چنین شرایطی با تبیین آموزههای اسلامی، خط بطلانی بر رسوم غلط جامعه عرب کشید و زن از برکت وجود اسلام به مقامی والا رسید. از سیره آن حضرت میتوان الگویی مطلوب بهمنظور تعامل بهتر با این قشر از جامعه استقصا کرد. اصول و پایههای تعامل پیامبر با زنان بر مؤلفههای ذیل استوار بود.
کرامت
آیتالله جوادی آملی معتقد است که حقیقت انسان را روح تشکیل میدهد، نه جسم. انسانیت انسان را جان او تأمین میکند، نه جسم او و نه مجموع جسم و جان او. لذا در برقراری ارتباط اجتماعی مطلوب با زنان توجه به بعد انسانی آنها محور سیره عملی پیامبر (ص) بود. رعایت کرامت انسانی زنان از ابتداییترین اصول اخلاقی بود که در رفتار پیامبر با زنان موج میزد.
رسولالله حتی در برخورد با زنان معاند نیز کرامت آنها را حفظ میکرد. نقل است که هنگامیکه سفانه، دختر حاتم طایی را به همراه اسیران به مدینه آوردند، او را در مکانی که اسرا نگهداری میشدند، حبس کردهاند. رسول خدا (ص) از جلوی محبس گذشت. آن زن از پیامبر آزادی خود را درخواست کرد. اما پیامبر پاسخی نداد. سفانه سه روز درخواست خود را تکرار کرد تا آنکه رسول خدا فرمود: «با آزاد کردن تو موافقت کردهام. اما برای رفتن شتاب نکن تا شخصی مطمئن پیدا شود و تو را به دیار خود برساند. هرگاه چنین شخصی پیدا شد، تو را همراه او به شهر و دیارت میفرستم.» پساز اینکه کاروانی از مردان قبیله حاتم به مدینه آمدند، پیامبر مقداری لباس، خرجی راه و مرکب به سفانه داد و او را با آنها روانه شهر خود کرد.
استقلال
در جوامع متمدن نگرش غالب به زن، نگرشی ابزارگونه است. این نوع نگاه سبب شده تا استقلال ذاتی زن نادیده گرفته شود. اما در اسلام استقلال زن در مسیر شناخت او بهعنوان انسانی که در عبودیت با حضرت حق هویت مییابد، تأمین میشود، نه در مسیر اتصال با جنس مذکر.
نقل است که خنساء، دختر خذام و همسر انیس بن قتاده انصاری بود. همسر او، انیس در جنگ احد شهید شد و لذا پدرش او را به همسری کسی درآورد که خنساء علاقهای به او نداشت. خنساء به محضر پیامبر رسید و گفت: پدرم بدون آگاهی من، مرا به همسری مردی درآورده است. پیامبر فرمود: «با هر کس که میخواهی ازدواج کن و ازدواج او را باطل کرد.» پیامبر در این ماجرا به تصمیم زن در انتخاب همسر احترام گذاشت و با اعلام ابطال ازدواج اجباری به جایگاه و اهمیت استقلال فکری و اختیار زن در زندگی اشاره کرد.
عاطفه و انعطاف
عاطفه و احساس فضیلتی است که خداوند به زنان داده و لذا معاشرت با زنان باید بر مبنای رعایت عواطف آنها باشد. پیامبر نیز همینگونه رفتار میکرد. بهعنوان نمونه، هنگامیکه پس از فتح مکه، شماری از زنان و کودکان یهودیان خیبر به دست بلال اسیر شدند و بلال آنها را از کنار اجساد یهودیان عبور داد و نزد پیامبر آورد، زنان با دیدن کشتهها بیتاب شدند. پیامبر با شدت به بلال اعتراض کرد و فرمود: «آیا رحم از درونت رفته است که به این صورت زنان را بر کشتگانشان عبور دادی؟»
مدارا و انعطاف یکی از دستورات اخلاقی اسلام و لازمه تعامل و ارتباطات بدون تنش است. پیامبر مدارا را نصف ایمان معرفی کرده و در جریان فتح مکه، همسران دشمنانش را با مهربانی و رویی گشاده پذیرفت و با آنها بیعت کرد. پیامبر حتی درخواست آنها مبنیبر عفو شوهرانشان را نیز قبول کرد.
حریم و عفت
رعایت حریم در روابط زن و مرد و ارتباط عفیفانه از اموری است که پیامبر بر آن تأکید وافر داشت. رسولالله دستور داده بود که هنگام خروج از مسجد، ابتدا زنان خارج شوند و بعد مردها بیرون روند. روابط اجتماعی و معاشرتهای پیامبر با زنان صحابه، صمیمی، خالصانه و عفیفانه بود. آن حضرت با آنان دیدار و آنها را تکریم و تجلیل میکرد. در آیه ۲۳ سوره قصص نیز حضرت موسی (ع) با رفتاری محترمانه برای برداشتن آب، نزد دختران حضرت شعیب رفت و به آنها کمک رساند.
