به گزارش اصفهان زیبا؛ محله امامزاده اسماعیل که در منطقه۳ شهرداری اصفهان واقع است، ازطرف شمال به خیابان ولیعصر (حدفاصل میدان امامعلی تا چهارراه ولیعصر)، ازطرف شرق به خیابان خواجه نظام الملک (حدفاصل خیابان ولیعصر تا خیابان احمدآباد)، ازطرف جنوب به خیابان احمدآباد (حدفاصل خیابان خواجه نظام الملک تا چهارراه شکرشکن) و ازطرف غرب به خیابان هاتف (حدفاصل چهارراه شکرشکن تا میدان امامعلی) منتهی است. آنچه میخوانید، بخشی از کتاب نوشته دکتر محمدحسین ریاحی در ارتباط با محله امامزاده اسماعیل است.
وجهتسمیه
این محله نام خود را از امامزاده صحیح النبی به نام اسماعیل که از حیث نسب از نوادگان امامحسنمجتبی(ع) هستند، گرفته است؛ البته در گذشته جزئی از محله بسیار قدیمی خوشینان بوده است که در عصر صفوی و بعدازآن به این محله گلبهار میگفتند.
مسجد شعیا
در نزدیکی مزار امامزاده اسماعیل، مسجد شعیا یا نخستین مسجد بنیانیافته در اصفهان قرار دارد. درباره شخصیتی که مزار او در این مکان قرار دارد، مطالب متعددی وجود دارد. برخی او را همان پیامبر معروف از نسل حضرت یعقوب میدانند. او از پیامبران تبلیغی آیین حضرت موسی است که محل سکونتش در بیتالمقدس بوده و بعدها به اصفهان مهاجرت کرده است.
البته با توجه به فاصله مکانی زیادی که وجود دارد، نمیتوان این انتساب را با قاطعیت تأیید کرد و ممکن است فرد مدفون از اولیای الهی به نام شعیا باشد.این مسجد در سده پنجم هجری و عصر سلطنت الب ارسلان سلجوقی تغییراتی را به خود دیده است.
مسجد کنونی بسیار کوچک و ساده است و در ضلع جنوبی آن محرابی با تزیینات و کتیبههای کاشیکاری مورخ ۱۱۰۰ق و به خط محمدحسن امامی قرار دارد. در داخل این محراب، محراب کوچکتری از سنگ مرمر شفاف بسیار نفیس است.
نهر فرسان و مادی فدن
در کنار مسجد شعیا نهر فرسان قرار داشته است. این نهر همان مادی فدن است؛ چراکه بر اساس طومار شیخبهایی مادی فدن قریه فرسان را آبیاری میکرده است.
شکلگیری هسته شهر
شواهدی وجود دارد که نشان میدهد، هسته اولیه شهر اصفهان نخستینبار در جوار مادی فدن شکل گرفت و بعدها با پیوستن به روستاهای اطراف همچنان در کنار این مادی رشد کرد.
مسجد خان و عصرصفوی
از اینها که بگذریم، میرویم به کوچه حمام جنت و انتهای آن که میرسد به مسجد خان، مسجدی بسیار قدیمی که در این کتاب زمان آن را به عهد قبل از صفوی نسبت میدهد؛ اما چون کتیبهای حاکی از تاریخ ساخت بنا موجود نیست، نمیتوان به یقین درباره زمان ساخت آن نظر داد.
در حال حاضر به دلیل تغییرات اساسی و تخریب مسجد قدیمی اثری از گذشته آن باقی نمانده است؛ اما دکتر هنرور توصیفهایی در باب این مسجد نوشته است: قسمت جالب این مسجد محراب بزرگ ایوان جنوبی آن است که با مقرنسهای گچی و پشتبغل کاشیکاری آراسته و بر یک لوح زیبا در بالای محراب به خط ثلث جمله «بسمالله الرحمن الرحیم» با حاشیه گلدار گچبری شده است.
در یکی از زوایای دالان مسجد، سنگاب مستطیلیشکلی نصبشده که کتیبه به خط نستعلیق برجسته روی آن حجاری شده است.
تخریب مسجد خان
دکتر هنرور در توضیح برخی اتفاقها یا تخریبهایی که در اوایل دهه ۴۰ در این مسجد صورت گرفته است، مینویسد: در سال ۴۲ درنتیجه توجهنکردن و غفلت متصدیان وقت، مسجد قدیمی خرابشده و در محل آن شبستانی جدید ایجاد شده است.
با توجه به دگرگونی مسجد در حال حاضر این مسجد حدود 800 متر مساحت دارد که 300 متر آن شبستان و بقیه حیاط و تعدادی اتاق یا سایر ملزومات مسجد است.
عصر پهلوی و خیابانکشی
در این کتاب زمان ایجاد و شکلگیری خیابان ولیعصر، زمان پهلوی بیان شده است. در این زمان با خیابانکشی و احداث خیابان هاتف و خیابان ولیعصر تغییرات بسیاری در بافت تاریخی فضاهای موجود گذشته حاصل و آثار و بناهای زیادی محو شده است.
مدرسه امامیه یا مدرسه ابراهیمبیک
این مدرسه در حیاط و صحن امامزاده اسماعیل قرار دارد و توسط یکی از شخصیتهای صاحبمنصب اواخر عصر صفوی ایجاد شده است. این نهاد آموزشی سالها بهصورت متروکه درآمده بود؛ تا اینکه حدود نیمقرن پیش با اهتمام مرحوم حاجآقا محمد فقیه احمدآبادی تعمیر و حجرههای آن برای اسکان طلاب و فراگیران دانشهای دینی در نظر گرفته شد.
مرجع بزرگ جهان تشیع مرحوم آیتاللهالعظمی سید ابوالحسن اصفهانی در سالهای اقامت خود در اصفهان مدتی در این مدرسه بوده است.
خانه جمالیان
منزل کامیابی که اکنون در مالکیت آقای مهدی جمالیان بوده از خانههای اواخر دوره صفوی است. این خانه در کوچه حمام جنت، نبش کوچه سراج واقع شده است.جالبتوجهترین اثر خانه اُرُسی آن در شمال خانه است که یک اثر صفوی محسوب میشود. دو اتاق بهعنوان گوشواره نیز در دو طرف آن قرار دارد.
این خانه بهجز برخی آثار متعلق به زمان احداث بنا، دارای بناهایی از عصر قاجار و پهلوی نیز بوده که هنرهای بسیاری از مقرنس، آینهکاری، گچبری و شیشهکاری در آن دیده میشود. این خانه به ثبت تاریخی رسیده است.
بازارها و بازارچهها
بازارهای کوچک یا بازارچهها در بسیاری از محلههای شهر اصفهان از گذشتههای دور بهویژه از عهد صفوی وجود داشته است که امروزه برخی پابرجا و تعدادی از بین رفته است.این بازارهای کوچک با تعدادی دکان، احتیاجهای روزمره مردم را برآورده میکرده است.
تعریض خیابان و تخریب بازارهای قدیمی
علت تخریب چنین فضاهایی در سالهای اخیر، تعریض معابر و ایجاد مسیرهایی برای عبورومرور وسایل نقلیه و گسترش شهرنشینی بوده است.در محله امامزاده اسماعیل نیز بازار سرپوشیدهای قرار داشته است که به آن چهارسوی امامزاده اسماعیل میگفتند.
این بازار درواقع فضایی بازارچهمانند و دارای گنبدی مرتفع و چشمگیر با ارتفاعی حدود ۲۰ متر است. این بازار مربوط به دوره ترکمانان یعنی قبل از عصر صفویه است.سردر ورودی صحن امامزاده که در غرب چهارسو و زیر آن واقعشده، ازلحاظ استحکام و تناسب کمنظیر است.امروزه در زیر این چهارسو مغازهها و کارگاههایی موجود است که در حال حاضر برخی مربوط به رشته صنایعدستی ازجمله هنر قلمزنی است.
