به گزارش اصفهان زیبا؛ ماه محرم، بهعنوان یکی از مهمترین مناسبتهای مذهبی و فرهنگی در ایران، همواره مورد توجه ویژه رسانه ملی بهخصوص شبکههای استانی قرار گرفته است.
اصفهان بهعنوان یکی از کانونهای تاریخی عزاداری حسینی، همواره انتظارات بالایی از شبکه استانی خود دارد. شبکه اصفهان در دهه اول محرم ۱۴۰۴ با ارائه مجموعهای از برنامههای متنوع همچون «عاشقی میان ما»، «به روایت مردم»، «خروش عشق» و «مثل سرو» تلاش کرده است تا هم پیامهای معنوی عاشورا را منتقل کند و هم با بهرهگیری از ظرفیتهای محلی، مخاطبان خود را درگیر کند.
در این یادداشت، به بررسی کم و کیف این برنامهها، نقاط قوت و ضعف آنها و ارائه پیشنهادهایی برای ارتقای کیفیت برنامهسازی مناسبتی میپردازم..
انتقال تصویر یا خلق معنایی نو؟
در سپهر رسانهای استان اصفهان، دهه محرم فرصتی بیبدیل برای آفرینش پیوندی زنده بین میراث عاشورا و مخاطب معاصر است. اما پرسشی بنیادین رخ مینماید: آیا شبکه استانی در ایفای این رسالت، تنها به انتقال تصویر بسنده کرده یا به خلق معنایی نو اندیشیده است؟ بهویژه آنجا که غفلت از ژرفای مخاطبشناسی و تنوع جغرافیاییِ فرهنگ عاشورایی، برنامهسازی را به سطحینگری میکشاند.
حال اگر بخواهیم برنامههای این دهه محرم را از قاب تلویزیون شبکه اصفهان بررسی کنیم، با چند نکته مواجه میشویم.
پخش زنده مراسمها یا رفع تکلیف؟
پخش زنده نماز ظهر عاشورا، مراسم شیرخوارگان حسینی و عزاداریهای تاسوعا و عاشورای حسینی بهجهت ایجاد ارتباط بین آیین عزاداری مناطق مختلف اهمیت دارد.
از این اهمیت که بگذریم، به نداشتن شناخت کافی از ذائقه مخاطب میرسیم؛ چراکه این روش ارائه تصویر از مراسمها، بهنوعی سرهمبندی است، بدون اینکه نسبت به مخاطب شبکه و نیازهایش در چنین موقعیتی شناخت داشته باشیم.
در هنگامه تاسوعا و عاشورای حسینی، صداوسیمای مرکز اصفهان، هیچگونه تمهید و برنامه خاصی برای تاسوعا و عاشورا نداشت و تنها به پخش زنده عزاداریها بسنده نمود که جای بسی تأسف است که رسانه استانی ما برای چنین واقعهای، برنامه ویژهای تدارک ندیده است. این درحالی است که شبکههای ملی و استانی دیگر ترکیبی از پوشش زنده و تولیدات ویژه ارائه کردهاند.
تمرکز زیاد بر مرکز استان
مستند «به روایت مردم» با محوریت آیینهای عزاداری بهعنوان الگویی برای نمایش همدلی و تعاون مردم شریف اصفهان با بازتاب روایتهای مردمی و محلی، حس همدلی و مشارکت را تقویت میکند. برنامه «به روایت مردم» شبکه اصفهان، مستندی مردمی است که با تمرکز بر آیینهای عزاداری محلی و فعالیتهای جمعی استان، بهمنظور تقویت همدلی و مشارکت عمومی در بازتاب فرهنگ عاشورایی و مسائل اجتماعی اصفهان تولید شده است.
نقدی که در این زمینه وارد است، تمرکز بیش از حد بر مراکز شهری اصفهان و غفلت از آیینهای شهرهای مختلف و روستاهای دورافتاده مانند آیین 700 ساله نخلگردانی در کاشان، آیین سنگزنی در شهرضا، خوانسار یا سمیرم و حتی نداشتن پوشش تصویری از ماکت ساختهشده در خمینیشهر که تمامی وقایع از حرکت امام حسین (ع) از مکه و ریز و درشت وقایع عاشورا را به نمایش گذاشته که مورد غفلت رسانه استانی قرار گرفته؛ درصورتی که تهیه مستند از این آیینها و هنرها، در راستای غنیسازی محتوای رسانه کاربردی است.
اصفهان علیرغم همه ظرفیت فرهنگی و هنری که دارد، هنوز بخش زیادی داشتههایش به تصویر کشیده نشده و جای کار بسیار دارد؛ اما در ماه محرم، بهویژه امسال که محرم خاصی است، شاهد همان برنامههای روتین و تکراری هستیم که بیشتر شبیه رفع تکلیف سازمانیاند تا خلق اثری جذاب و تأثیرگذار؛ پخش زندههایی که به چشم مخاطب نمیآیند و خلاقیتی در آنها دیده نمیشود.
اگر کمی از تمرکز صرف بر مرکز استان و کارهای ضربالعجلی که نیازی به پژوهش و نوآوری ندارند فاصله بگیریم و با تأمل بیشتری بنگریم، متوجه میشویم در روستاهای اطراف اصفهان نیز مراسمات و آیینهایی جریان دارد که میتواند منبع الهام و غنای فرهنگی برنامهها باشد، اما کمتر به آنها توجه شده است.
جای خالی نوآوری
برنامه «عاشقی میان ما» با تأکید بر ظلمستیزی، امر به معروف و تربیت نسل حسینی منطبق با شعارهای ملی صداوسیما با ترکیبی از عناصر معنوی، عاطفی و آموزشی به بازتاب فرهنگ عاشورایی و با حضور چهرههای بومی و استفاده از خطبای محلی روی آنتن رفت تا فضایی عاطفی و معنوی را با حضور مداحان و کارشناسان فراهم میکند.
اما نمیتوان بیتوجه از کنار غالب بودن روایت رسمی واحد، تکراری و غیرمنعطف، بدون حضور صاحبنظران جوان یا جامعهشناسان برای تحلیل ابعاد اجتماعی عاشورا گذشت.برنامه «مثل سرو» با هدف مورد توجه قرار دادن ابعاد قیام عاشورا ساخته شده است که با تمرکز بر موضوعات مرتبط با محرم، تلاش دارد عمق فرهنگی این مناسبت را به تصویر بکشد.
اما جای خالی بهرهگیری از زبان هنرهای نوین مثل انیمیشن و موشن گرافیک برای بازسازی واقعه کربلا جهت جذب نوجوانان و نواهای آیینی با معرفی مداحان ناشناخته استان و همخوانیهای عاشورایی بهخوبی دیده میشود.
قالبهای کلیشهای تولید محتوا
کلیشهای بودن قالبها و تکرار الگوی ثابت «سخنرانی + مداحی» بدون ایدهپردازی نو، عدم حضور چهرههای هنری یا ورزشی محبوب جوانان برای گفتوگوهای بینارشتهای، ضعف در جذب نسل جوان، غیبت فعالیتهای تعاملی مانند مسابقات دیجیتال یا گفتوگوهای زنده، کمتوجهی به جغرافیای استان و عدم پوشش آیینهای منحصربهفرد محلی، شبکه را در رسیدن به اهداف متعالی خود ناکام کرده است. پیشنهادها برای ارتقای آینده
یک گزارش میدانی قوی هم کافی است
تولید مستندهای تحقیقی درباره تأثیر عاشورا بر هویت تاریخی اصفهان و برگزاری میزگردهایی درباره روشن کردن ابعاد مختلف واقعه عاشورا در نسبت با مسائل روز جامعه از مواردی است که میتواند مورد توجه قرار گیرد. البته هزینهبرداربودن میزگرد را نمیتوان نادیده گرفت و با بودجه کمتر میتوان با یک گزار کوتاه میدانی و سناریوی قوی تاثیراتی دوچندان ایجاد کرد.
نوآوری در قالبها
ساخت مستندها یا تلهفیلمهای تاریخی با محوریت شخصیتهای اصفهانی کربلا، استفاده از رپورتاژهای خیابانی برای ثبت روایتهای مردمی از محرم میتوانند در جذب مخاطب بسیار مؤثر باشند.
اصفهان کجای میدان ایستاده است؟
درحالی که امسال محرم به دلیل شرایط خاص اجتماعی و سیاسی کشور، فرصتی طلایی برای پیوند دادن پیام عاشورا با وقایع جاری و تقویت روحیه امید و مقاومت بود، متأسفانه شبکه اصفهان نتوانست ویژهبرنامهای منحصربهفرد و متناسب با این شرایط ارائه دهد.
برخلاف بسیاری از شبکههای تلویزیونی که تلاش کردند محرم ۱۴۰۴ را با شعارهای پرمغز و مرتبطی چون «ایران حسین پیروز است» و «ای ایران بخوان» گره بزنند و پیام عاشورایی را در بستر وقایع روز جاری بازتاب دهند، این رویکرد در برنامههای شبکه اصفهان به چشم نمیخورد.
این فقدان، نه تنها فرصتی برای ایجاد همدلی و انگیزه در مخاطبان از دست داده، بلکه باعث شده برنامهها بیشتر به قالبهای تکراری و کلیشهای محدود بمانند و نتوانند آن تأثیرگذاری عمیق و بهروز را که انتظار میرفت، به دست آورند.
همچنین، کمبود برنامههای تحلیلی و تخصصیتر که به ابعاد تاریخی، اجتماعی و فرهنگی محرم بپردازند، در شبکه اصفهان محسوس است. این خلأ باعث شده است که برنامهها بیشتر به جنبههای احساسی و آیینی محدود بمانند و از ارائه تحلیلهای عمیقتر باز بمانند.
بودجه کم است، اما بهانه خوبی نیست
در مقایسه با برنامههای محرم شبکههای ملی مانند «حسینیه معلی» در شبکه سه یا «سدره» در شبکه تهران، شبکه اصفهان هنوز در زمینه تولید برنامههای تخصصی و با کیفیت فنی بالاتر جای پیشرفت دارد. شبکههای ملی با بهرهگیری از امکانات گستردهتر، توانستهاند برنامههایی با رویکردهای متنوعتر و تحلیلمحور ارائه دهند که میتواند الگویی برای شبکه اصفهان باشد.
اما نکته مهمی که نباید از نظر دور داشت، این است که همیشه بهانه کمبود بودجه و امکانات مطرح میشود؛ در حالی که اگر با نگاهی واقعبینانه حتی به برخی برنامههای کمخرج و خلاقانه که در فضای مجازی یا شبکههای کوچکتر تولید میشوند نگاه کنیم، درمییابیم که نوآوری و فکر تازه، بیش از هر چیز به اراده و دغدغهمندی نیاز دارد.
درست است که مدیوم تلویزیون با فضای مجازی و حتی شرایط تولید در اصفهان با تهران تفاوت دارد، اما اگر واقعاً بخواهیم، میتوان با ابتکار و استفاده از ظرفیتهای بومی و مردمی، برنامههایی ساخت که هم مخاطب را جذب کند و هم هویت محلی را بهدرستی بازتاب دهد.
اگرچه تعداد قابل توجهی برنامه توسط شبکه اصفهان برای این ایام تدارک دیده شده بود، اما بهنظر میرسد اهداف مورد انتظار بهطور کامل محقق نشده است.
این موضوع نشان میدهد که برای مناسبتهایی با اهمیت محرم، نیازمند برنامهریزی دقیقتر، داشتن دورنمای روشنتر و رویکردی راهبردیتر در تولید محتوا هستیم تا بتوانیم هم پیامهای معنوی را به شکل مؤثرتر منتقل کنیم و هم مخاطبان را به شکل گستردهتری جذب نماییم.
بدون چنین رویکردی، برنامهها ممکن است صرفاً بهشمار و کمیت محدود شوند و از عمق و کیفیت لازم برخوردار نباشند.
شبکه اصفهان با بهرهگیری از غنای فرهنگی استان، ظرفیت تبدیل شدن به الگویی پیشرو در برنامهسازی محرم را دارد. اما برای تحقق این امر، باید از قالبهای تکراری فاصله گرفته و با رویکردی مخاطبمحور، پیوندی نوین بین عاشورا و مسائل روز جامعه اصفهان ایجاد کند.
این شبکه میتواند با تبدیل هر خانه به «حسینیه مجازی»، نه تنها نقش عبادی، که کارکردی آموزشی-انتقادی در جامعه ایفا کند. همچنین برای ارتقای جایگاه خود و جذب مخاطبان گستردهتر، نیازمند توجه بیشتر به کیفیت تولید، تنوع محتوایی و استفاده از فناوریهای نوین رسانهای است. با بهبود این موارد، شبکه اصفهان میتواند به عنوان یک مرجع محلی-ملی در بازتاب فرهنگ عاشورایی بدرخشد و تأثیرگذاری بیشتری داشته باشد.
آماری از بازخورد برنامهها نداریم
ایمان بکرانی، مسئول روابط عمومی صداوسیمای مرکز اصفهان، در گفتوگو با «اصفهانزیبا»، با صراحت درباره برنامههای دهه محرم این شبکه توضیح داد. به گفته ایشان، در این ده روز مجموعهای از برنامهها شامل «خروش عشق»، «عاشقی میان ما»، «به روایت مردم»، «آینده قدسی» و «مثل سرو» پخش شده است که هر کدام با رویکردی خاص به مناسبت محرم میپردازند.
بکرانی تأکید کرد: «هدف ما از این برنامهها انتقال فضای معنوی و فرهنگی محرم به مخاطبان استان اصفهان است و تلاش شده تا با بهرهگیری از مداحان و کارشناسان بومی، برنامهها به گونهای طراحی شود که هم جذابیت داشته باشد و هم پیام عاشورایی را به درستی منتقل کند.»
مسئول روابط عمومی صداوسیما درباره تعداد مخاطبان برنامههای دهه محرم و بازخوردهای مردم اظهار داشت: «تاکنون آمار و ارقام رسمی درباره میزان مخاطبان و نظرات مثبت یا منفی آنها بهدست نیامده و اطلاعات دقیقی دراین زمینه موجود نیست.»
بکرانی اضافه کرد: «بررسیهای لازم برای جمعآوری دادههای مرتبط هنوز درحال انجام است و بهمحض تکمیل نتایج آن اعلام خواهد شد.»
