به گزارش اصفهان زیبا؛ اصفهان، شهری با هزاران سال تاریخ و پیشینه، نه تنها بهعنوان مرکز فرهنگی و سیاسی ایران شناخته میشود، بلکه یکی از نمونههای بارز توسعه زیرساختهای شهری در تاریخ ایران نیز بوده است.
یکی از مهمترین چالشهای شهرهای بزرگ، به خصوص در قرن اخیر، مدیریت آب و دفع فاضلاب است.
در شهر اصفهان، این مسئله از دوران باستان تا دوران مدرن مورد توجه بوده و در هر دوره ویژگیها و تحولات خاص خود را داشته است.
بررسی تاریخچه دفع فاضلاب در شهر اصفهان نه تنها از لحاظ درک روند توسعه شهری حائز اهمیت است، بلکه نشانگر توجه شهروندان و مسئولین به بهداشت عمومی و سلامت اجتماعی در طول زمان میباشد.
از دوران باستان، شهر اصفهان از سیستمهای ابتدایی فاضلاب شهری استفاده میکرده است. در آن دوران، این فرایند اغلب توسط کانالهای سنگی و گودالهای تخلیه که در نزدیکی کوچهها یا باغها قرار داشتند انجام میشد.
این روش، علاوه بر جمعآوری فاضلاب، موجب آبیاری زمینهای کشاورزی و باغها شده و به نوعی یک چرخه آب و فاضلاب طبیعی ایجاد میکرد. باستانشناسان معتقدند که سابقه شبکههای اولیه زهکشی زیرزمینی در شهر اصفهان حتی به دوران هخامنشی بازمیگردند.
این کانالها عمدتاً برای هدایت آب باران و آبهای سطحی طراحی شده بودند، اما فاضلاب برخی محلات نیز از طریق آنها به بیرون شهر منتقل میشد.
منظمتر شدن فاضلاب شهری با افزایش جمعیت
با ورود اسلام به ایران و افزایش جمعیت شهری، نیاز به سیستمهای دفع فاضلاب منظم و سیستماتیک احساس شد.
در این دوره، حوضچههای تهنشینی برای جمعآوری فاضلاب در برخی مناطق ساخته شده و زهکشیهای زیرزمینی پیشرفتهتر شدند.
شهر اصفهان، بهعنوان پایتخت دورههای مختلف اسلامی با توجه به جمعیت روز افزون خود نیازمند سیستم دفع فاضلاب کارآمد بود تا از شیوع بیماریها جلوگیری شود.
سفرنامهنویسان خارجی مانند مارکوپولو و ناصرخسرو نیز در بازدیدهای خود از اصفهان در حدود هزار سال قبل، به تمیزی شهر و وجود کانالهای دفع فاضلاب
اشاره کردهاند.
ناصرخسرو در سفرنامه خود مینویسد در اصفهان، کوچهها با دقت طراحی شدهاند و آبهای زائد به سمت کانالهای زیرزمینی هدایت میشوند تا شهر از هرگونه آلودگی محفوظ بماند. او مینویسد: «اهالی کوچهها دقت داشتند که آب زائد و فاضلاب در مسیر مشخصی جریان داشته باشد، به طوری که شیوع بیماریهای واگیر کمتر دیده میشد».
این گزارش نشان میدهد که حتی در قرون وسطی، هرچند سیستمها هنوز مکانیکی و مدرن نبودند، اما توجه به بهداشت شهری در اصفهان مورد توجه بوده است.
اصفهان صفویه؛ مدرنتر از اروپا
در دوره صفویه، گسترش و توسعه شهر اصفهان و افزایش جمعیت ناگهانی و نیاز بیشتر به تأمین مواد غذایی سبب ایجاد نوعی تعادل اکولوژیک در زمینه استفاده و بازیافت فاضلاب شهری
گردید.
در این دوره بسیاری از سیاحان در گزارشات خود به افرادی اشاره میکنند که وظیفه و شغل آنها تخلیه مداوم چاههای منازل در شهر اصفهان و انتقال فضولات به حاشیه شهر برای تولید کود طبیعی و استفاده در مزارع و در نتیجه افزایش راندمان تولید محصولات کشاورزی بوده است.
ژان شاردن در سفرنامه خود مینویسد: «در اصفهان برخی کوچهها آنقدر بوی تعفن دارند که عبور از آنها دشوار است، اما سیستم قنات مانند و کانالهای زیرزمینی در برخی محلات، به شکل شایستهای عمل میکنند.»
دلیل تحسین شاردن، وضعیت نامطلوب شبکه انتقال فاضلاب شهری قرن هفدهم در اروپا بود. در آن عصر در بسیاری از شهرهای اروپا، کانالها و فاضلابهای روباز همچنان رایج بود.
اما شهر اصفهان با سیستم قنات و زهکشی زیرزمینی، پیشرفت قابل توجهی در این زمینه داشت و در برخی مقاطع تاریخی، سیستم دفع فاضلاب آن حتی نسبت به شهرهای اروپایی مدرنتر عمل میکرد.
شغل کناسی در دوره قاجار و اوج گرفتن تولید خشخاش در ایران
در دوران قاجار، نیاز به سیستمهای مدرن دفع فاضلاب بیش از پیش احساس میشد. گزارشهای تاریخنگاران و سفرنامهها نشان میدهند که هنوز بسیاری از شهرهای ایران، فاضلاب خود را به صورت روباز دفع میکردند که درنتیجه آن مشکلات بهداشتی فراوانی ایجاد شده و همواره با شیوع بیماریهای گوناگون دست گریبان بودند.
با این حال شهر اصفهان به نسبت دیگر شهرهای بزرگ ایران همچون تهران و شیراز در آن دوران وضعیت بهتری داشت و به عنوان نمونهای از مدیریت آب و فاضلاب در ایران شناخته میشد.
در این دوران یکی از مشاغل مرسوم شبکَنی یا کناسی بود. شبکنها چاههای پسابِ خانهها، مسجدها، حمامها و توالتهای عمومی را در طول شب، تخلیه و سپس با خاکستر مخلوط و توسط الاغ به خارج از شهر منتقل میکردند و با نگهداری چندماهه و تجزیه به مروز زمان، ماحصل آن به کودی بیبو تبدیل و برای کوددهی زمینهای زراعی استفاده میشد.
این مخلوط برای استفاده در کشاورزی به خاک مزارع افزوده میشدند. این روند، ضمن بازگردانی مواد آلی به خاک، بخشی از چرخه طبیعی بازیافت فضولات به صورت ارگانیک در جامعههای پیش از دوره مدرن محسوب میشد.
در حدود سال 1240 شمسی در زمان محمدشاه، حدود ۱۵۰ نفر در شهر اصفهان به کار کناسی اشتغال داشتند. این نشاندهنده وجود یک نظام نیمهسازمانیافته برای جمعآوری فضولات انسانی و تبدیل آن به کود در آن عصر بوده است.
در واقع اوج گرفتن کشت و کار خشخاش در دوره قاجار و نیاز به کود بیشتر و زمینهای غنی یکی از عوامل مهم رونق گرفتن این شغل بود که البته همین امر یکی از مشکلات اساسی برای بهداشت شهر گردید.
وضعیت اسفبار بهداشت به دلیل پساب شهری
میرزا تقیخان حکیمباشی در رساله بهداشتی در روزنامه فرهنگ از عمل کناسان، مقالهای انتقادآمیز مینویسد که فضولات انسانی را در کنار کوچهها با خاکروبه و خاکستر آمیخته کرده و چند روز در معرض آفتاب میگذارند تا خشک و قابل حمل شود و این عمل منظرهای نامطبوع در کوچهها به وجود میآورد.
در دوره مشروطیت تصمیم گرفته شده اعلان کنند صاحبان خانهها، چاههای متعلقه به خود را که سر آنها پوشیده نیست، با سنگ، همسطح با کوچه کنند و بپوشاند تا قدری از بروز مشکلات در معابر عمومی کاسته شود.
طراحی جدید شبکه فاضلاب شهری بعد از دوره قاجار
با آغاز دوره معاصر، شهر اصفهان وارد مرحلهای جدید در مدیریت شهری شد. افزایش جمعیت، توسعه صنایع و گسترش شهر موجب شد که سیستم سنتی دفع فاضلاب، که ترکیبی از قناتها، کانالهای روباز و چاهها بود، ناکافی شود.
به علاوه با توجه به بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی شهر اصفهان در آن دوران، نشت چاههای فاضلاب خانگی به چاههای آب مصرفی سبب ایجاد مشکلات و بیماریهایی میگردید.
در نتیجه از دهههای ۱۳۱۰ تا ۱۳۴۰، با همکاری مهندسان داخلی و خارجی، اقدام به طراحی و اجرای شبکه فاضلاب مدرن در شهر اصفهان شد.
در اخبار شهریور سال 1310 مندرج در روزنامه اخگر خبری از وضع قانون برای ساعت فعالیت تخلیه چاههای خانهها بدین شرح ثبت شده است: «از قراری که شنیدیم اخیراً از طرف آقای رئیس بلدیه دستور داده شده که کودکشها عموماً از اول شب تا صبح در شهر به انجام شغل خود پرداخته و روزها اهالی اصفهان را از دست کثافتکاری خود معاف بدارند.»
بوی نامطبوع، همچنان مردم اصفهان را آزار میدهد
یک سال بعد به اخباری از آغاز تغییراتی در سیستم دفع فاضلاب و انتقال چاهها از معابر عمومی به داخل حریم منازل بر میخوریم. از طرف اداره بلدیه، به وسیله اعلان به عموم ساکنین محله شمسآباد اخطار داده شد تا ۸ روز دیگر چاههای منازل را به داخل خانه تغییر داده و مستراحها را مطابق مستراح مريضخانه مرسلین ساختمان نمایند.
تا اوایل دهه 30 شمسی با وجود تمهیدات بسیار، این موضوع هنوز یکی از معضلات اجتماعی شهر اصفهان بود. روزنامه چهلستون در سال ۱۳۳۲ طی مقالهای انتقادآمیز مینویسد: «یکی از گرفتاریهای مردم این شهر این است که از صبح تا غروب دچار بوهای عفن مدفوعات خود میباشند. با این که یقین داریم تا وقتی که اگو برای این شهر ساخته نشده، این گرفتاری باقی است. صبح، ظهر، عصر، گاه و بیگاه از کوچه و خیابانها بگذرید، عدهای مشغول تخلیه چاههای مستراح میباشند.»
آغاز نخستین لولهکشی در اصفهان
نخستین خطوط مدرن فاضلاب در ایران با لولههای سفالی و بتنی در محلات مرکزی شهر و مناطق پرتراکم اجرا گردید.
این خطوط با هدف جمعآوری فاضلاب خانگی و هدایت آن به خارج از محدوده شهری طراحی شدند و به تدریج جایگزین کانالهای روباز و چاههای سنتی شدند.
در اسناد رسمی شهرداری اصفهان آمده است: «تا پایان دهه ۱۳۳۰، بیش از ۷۵ درصد خانههای مرکز شهر مجهز به شبکه جمعآوری فاضلاب شدهاند. با اجرای شبکه مدرن فاضلاب، مشکلات بهداشتی که ناشی از ایستایی آب و فاضلاب در کوچهها و گودالها بود، کاهش یافت و بیماریهایی مانند وبا و حصبه که پیشتر در اثر آلودگی آب و فاضلاب شیوع داشت، تقریباً ریشه کن شد.»
راهاندازی سیستم اگو و تصفیهخانه شهری در اصفهان
در بهمن ماه سال ۱۳۳۸ کارگاه لولهسازی و اگوی شهر اصفهان افتتاح و لولههای اگوی بنیان نهاده شد. در سال ١٣٤۰ کار لولهگذاری اگوی شهر رسماً آغاز گردید. کلنگ اگوی شهر اصفهان در ۲۵ فروردین ۱۳4۰ به دست دهقان استاندار وقت اصفهان در میدان پل خواجو به زمین زده شد.
شرکتی با نام زروان، کار خود را با حفر جوی بزرگی در خیابان چهارباغ و سپس دیگر خیابانهای اصلی شهر آغاز نمود و به دنبال آن انشعاب اگو به منازل متصل شد.
والتر همیلتون در بازدید از اصفهان مینویسند: «اصفهان در مقایسه با گذشته، شهری پاکیزهتر شده و سیستمهای زهکشی جدید، بخش بزرگی از فاضلاب را به خارج از محدوده مسکونی هدایت میکنند.»
اولین تصفیهخانه فاضلاب اصفهان در سال ۱۳۴۶ شمسی به بهرهبرداری رسید و تا سال ۱۳۶۴ تنها تصفیهخانه فعال در شهر بود. هرچند امروزه این تصفیهخانه قدیمی همچنان فعال است و در زمره اولین تصفیهخانههای کشور قرار دارد، اما توسعه سیستم بازیافت پساب شهری ضروری و هنوز ادامه دارد. در سالهای اخیر فاز اول تصفیهخانه شرق اصفهان با ظرفیت روزانه ۱۰۰ هزار مترمکعب افتتاح گردید.
توسعه سیستم پساب شهری اصفهان در دوره بعد از انقلاب
پس از انقلاب اسلامی، رشد جمعیت و گسترش مناطق شهری موجب شد که نیاز به توسعه گسترده شبکه فاضلاب و تصفیه پساب شهری بیش از پیش احساس شود.
برنامهریزی و اجرای این پروژهها در چند مرحله انجام گرفت. با طراحی و اجرای توسعه شبکه خطوط جمعآوری فاضلاب، مناطق جدید شهر تحت پوشش قرار گرفت؛ به طوری که امروز بیش از ۹۵ درصد محلات شهری تحت پوشش شبکه فاضلاب قرار دارندکه این شبکه گسترده فاضلاب شهری را به تصفیهخانه هدایت میکند.
یکی از دستاوردهای بزرگ این دوره، تأسیس تصفیهخانههای فاضلاب بیشتر برای شهر اصفهان بود. تصفیهخانه اصلی شهر، با ظرفیت چند ده هزار مترمکعب در روز، قادر به تصفیه فاضلاب شهری و صنعتی است.
تصفیه اولیه شامل حذف ذرات درشت و تهنشینی اولیه و تصفیه ثانویه شامل کاهش مواد آلی و میکروبی با استفاده از فرآیندهای بیولوژیکی و تصفیه ثالثیه شامل تصفیه نهایی و کاهش مواد مغذی، ضدعفونی کردن آب برای بهبود کیفیت پساب در دست اقدام است.
شرکت فولاد مبارکه نمونه برجسته دیگری از کاربرد پساب در صنعت است. این شرکت با راهاندازی شبکهای بیش از ۵۰۰ کیلومتر و ۱۴ ایستگاه پمپاژ، سالانه ۱۲ میلیون مترمکعب فاضلاب را جمعآوری میکند که این اقدام ۴۵٪ کاهش مصرف منابع آب زیرزمینی را به دنبال داشته است.
سیستمهای جدید سبب شد امکان استفاده دوباره از پساب تصفیه شده برای آبیاری فضای سبز، صنایع و باغات شهری فراهم گردد.
در اصفهان، سیستم تصفیه پساب شهری نهتنها برای بهداشت عمومی امری حیاتی بود، بلکه به اعتباری برای مدیریت پایدار آب در شرایط خشکسالی و توسعه صنعتی تبدیل شده است.
سازمان آب و فاضلاب اصفهان مسئولیت پایش کیفیت آب و مدیریت شبکه فاضلاب را بر عهده دارد. اکنون با اجرای پروژههای مدرن، امکان ردیابی و کنترل جریان فاضلاب و پساب تصفیه شده فراهم شده که کاهش آلودگی محیطزیست و بهبود کیفیت زندگی شهری را به همراه دارد.
کاهش بیماریهای ناشی از آلودگی فاضلاب، بهبود شرایط زندگی در محلات پرجمعیت و افزایش کیفیت آب شرب از نتایج اصلی این توسعه است.
مهمتر از آن بازچرخانی پساب و استفاده مجدد آن در آبیاری، موجب صرفهجویی در منابع آب و کاهش فشار بر رودخانه زایندهرود
شده است.
از روشهای ابتدایی قنات و زهکشی تا شبکههای مدرن شهری اصفهان مسیری تکاملی و طولانی طی شده است. فناوریهای بومی و سازگار با محیط زیست در طول تاریخ همچون استفاده از قنات، چاه، حوضچهها و غیره نمونههایی از فناوریهای بومی و کارآمد بودند.
در عصر جدید نیز توسعه سیستمهای دفع فاضلاب با کاهش بیماریهای واگیردار و بهبود کیفیت زندگی شهری و جبران کمآبی سالهای اخیر شد.
خشک شدن رودخانه دائمی زایندهرود به دلیل بروز خشکسالی و برخی اشتباهات محاسباتی و مدیریتی، فضای سبز وسیع شهر اصفهان را بیش از همیشه در خطر نابودی قرار داد.
اما وجود سیستم بازیافت پساب سبب شد بسیاری از مناطق شهرداری شهر اصفهان با تکیه بر این شبکه مدرن، فضای سبز خود را همچنان سرپا و پویا نگاه
دارند.
پذیرش پساب بهعنوان منبع جایگزین، سبب کاهش فشار روی منابع محدود آبهای سطحی و زیرزمینی است؛ به خصوص در شرایطی که کلانشهرها با کاهش آورد رودخانهها و سفرههای آب و خطر فرونشست مواجهاند.
نوسازی و بازسازی شبکههای فرسوده، کنترل دقیق فرآیندهای تصفیه و ارتقاء کیفیت پساب، از جمله دغدغههای امروز شهر اصفهان است تا با مدیریت این صنعت نصف جهان با کمترین تنش و آسیب از این برهه پر بحران خشک به سلامت گذر کند.
