به گزارش اصفهان زیبا؛ نقد سینمایی، بهعنوان یکی از ارکان اصلی تحلیل و ارتقای هنر هفتم، نقشی کلیدی در شکلدهی به سلیقه عمومی، هدایت تولیدکنندگان و غنیسازی گفتمان فرهنگی ایفا میکند.
در جهانی که سینما نهتنها سرگرمی، بلکه ابزاری قدرتمند برای بازنمایی واقعیتهای اجتماعی، تاریخی و انسانی است، نقد حرفهای پلی میان اثر هنری و مخاطب میسازد.
این نقد، فراتر از توصیف ساده، به کاوش لایههای فرم، محتوا، زیباییشناسی و پیامهای پنهان میپردازد و سینما را از سطح مصرفی به سطح تأملبرانگیز ارتقا میدهد. در ایران، جایی که سینما با محدودیتهای ایدئولوژیک، اقتصادی و فرهنگی دستوپنجه نرم میکند، نقد مستقل میتواند صدای متفاوتی باشد؛ صدایی که کیفیت را ترویج کند و از ابتذال جلوگیری نماید.
در اصفهان، شهری با میراث غنی فرهنگی و هنری، از معماری صفوی تا روایتهای فولکلور، نقد سینمایی اهمیتی دوچندان مییابد. این شهر که زمانی مرکز تولید فیلمهای مستند و هنری بوده، امروزه با چالشهای مدرنیته روبهروست.
نقد در اینجا علاوهبر اینکه ابزاری برای ارزیابی فیلمهای ایرانی و بینالمللی است، میتواند پلی برای پیوند تاریخ اصفهان با روایتهای معاصر بسازد. با این حال، وضعیت فعلی نقد سینمایی در اصفهان، تصویری دوگانه ترسیم میکند: از یک سو، نشانههای رشد و پویایی در محافل خصوصی و دانشگاهی دیده میشود؛ از سوی دیگر، کمبود حمایتهای ساختاری و مالی، مانع از بلوغ کامل آن شده است.
در این نوشته براساس گفتوگو با محمد بزرگ، یکی از منتقدان برجسته اصفهان در حوزه سینما، به بررسی این وضعیت میپردازیم و چالشها، دستاوردها و راهکارها را واکاوی میکنیم.
وضعیت نقد سینمایی در اصفهان را چگونه توصیف میکنید؟
وضعیت نقد سینمایی در اصفهان روبهرشد و رو به تعالی است؛ اما تا رسیدن به مقصد نهایی، فاصلههای زیادی باقی مانده است. مسیر در جهت مثبتی قرار گرفته و در ابتدای یک راه خوب هستیم؛ ولی ادامهاش مستلزم رفع موانع ساختاری و تلاشهای پایدار است.
در سالهای اخیر، افزایش محافل مطالعاتی، انتشار کتابها و رویدادهای مرتبط، نشانههای امیدوارکنندهای از این رشد را نشان میدهد؛ هرچند بدون سرمایهگذاری مداوم این حرکت ممکن است کند یا متوقف شود. اصفهان با پتانسیل فرهنگی عظیمش میتواند الگویی برای دیگر شهرها باشد، به شرطی که منتقدان جوان فرصت پرورش یابند و فضاهای حرفهای تثبیت شوند.
چه چالشهایی در فضای نقد حرفهای وجود دارد؟
نقد سینمایی مبانی متنوعی دارد؛ از مبانی تحلیلی و توصیفی تا ژورنالیستی، مکتوب، جامعهشناختی، روانشناختی، پدیدارشناختی، فلسفی و سینمایی دارد و هرکدام چالشهای خاص خود را به همراه میآورد. مخرج مشترک همه اینها، نبود فضای اختصاصی در کشور و بهطور مشخص در اصفهان، برای بهرهگیری از متخصصان است؛ فضایی که افراد بااستعداد و دارای قلم و تحلیل را دعوت کند، انجمنهای منتقدان را فعال سازد و نقد را به عنوان عاملی برای ارتقای هنر جا بیندازد.
چالش اصلی، مسئله مالی است؛ حاشیه امنیتی وجود ندارد و اغلب منتقدان پارهوقت و از سر علاقه کار میکنند که خروجی مطلوب را تضعیف میکند. برای مثال، کسی که کولر را سرویس میکند، روزانه درآمد خوبی دارد؛ اما یک منتقد برای نوشتن یک متن، چندین کتاب میخواند، فیلم را دو یا سه بار میبیند و با این حال، حتی در کارهای ژورنالیستی مبالغ ناچیزی دریافت میکند.
این عدم تعادل، افراد را از ورود یا ماندن بازمیدارد و زمان پژوهش را به کارهای اجرایی فدا میکند. بدون تبدیل نقد به حرفهای پایدار، نه لزوما شغل تماموقت، بلکه فضایی پژوهشی با حمایت مالی، پیشرفت ممکن نیست.
نقش انجمنهای سینمایی و رسانههای محلی اصفهان در تقویت نقد چقدر مؤثر بوده است؟
انجمنها و رسانههای محلی میتوانند افراد را دعوت کنند و به عنوان موتور محرک عمل نمایند؛ اما نگهداشتن استعدادها چالشبرانگیز است. وضعیت این محافل در اصفهان نسبت به تهران ضعیفتر است و صدایشان به سطح ملی نمیرسد. اول باید تکلیف خودشان مشخص شود، سپس بتوانند منتقدی را به کار بگیرند که تأثیرگذار باشد. متأسفانه، انجمنهای سینمایی امروزه در نوعی بایکوت قرار دارند و تعداد منتقدان پخته و موجه بسیار کم است.
فضاهای موجود بیشتر خصوصی هستند؛ محافل دولتی مانند انجمن سینمای جوان، حوزه هنری و دانشگاهها فعالاند؛ اما اغلب بر مباحث محتوایی تأکید دارند و محافل خصوصی و مؤسسات نیز با رویکردهای نامتناسب مانند کارگاههای روانشناختی بر محتوای فیلم تمرکز دارند.
به نظر شما، نقدهای سینمایی در اصفهان بیشتر بر چه جنبههایی (مانند فرم، محتوا یا مسائل اجتماعی) تمرکز دارند؟
نقدها عمدتا بر مسائل محتوایی و اجتماعی متمرکزند، نه فرم. مؤسسات خصوصی هم به محتوای اخلاقی و اجتماعی میپردازند که با نیازهای جامعه همخوانی دارد، اما فرم بهشدت مغفول مانده است. به جز یکی دو محفل خصوصی، بقیه به سمت محتوا گرایش دارند. تعادل میان نگاه محتوایی و فرمیک ضروری است؛ محتوای خالی یا فرم صرف، اثر را ناقص میکند و اصفهان نیاز به نقدهایی دارد که زیباییشناسی بصری و ساختار روایی را نیز واکاوی کنند.
مهمترین دستاوردها و رویدادهای نقد سینمایی در اصفهان طی پنج سال اخیر چه بودهاند؟
پنج سال اخیر پیشرفت خوبی داشته؛ مبانی نقد در سال ۱۳۹۷ توسط شهرداری اصفهان با حضور منتقدان برجسته کشور در سه دوره (هرکدام دو یا سه ماهه) شکل گرفت و خروجیهای ارزشمندی به اصفهان تزریق شد. اگر این روند ادامه یابد، تأثیرگذار خواهد بود. آمار نشان میدهد تعدد فضاهای مطالعاتی، کتابها و رویدادها نسبت به سالهای قبل افزایش یافته و رشد همچنان ادامه دارد.
در نقد فیلمهای جشنواره فجر یا رویدادهای دیگر، چه تغییراتی در کیفیت و کمیت نقدها مشاهده کردهاید؟
با کاهش کیفیت جشنواره فجر، از برگزاری و انتخاب فیلمها تا سالنها، نقدها هم تحت تأثیر قرار گرفتهاند. سالهای قبل، منتقدان دور هم جمع میشدند، فیلمها را با هم میدیدند و بحث میکردند که این تعامل کیفیت را بالا میبرد. امروزه، کثرت شرکتکنندگان بدون حضور نخبگان، شکاف ایجاد کرده و کیفیت را پایین آورده است. کارها یکنواخت شده و برای پویایی، به منتقدان استخواندرگوش در اصفهان نیاز داریم. افت کیفی مشهود است و حضور کمرنگ متخصصان، روند را تضعیف کرده است.
چه اقداماتی برای تقویت آموزش نقد سینمایی در اصفهان ضروری است؟ مانند کارگاهها یا دورههای دانشگاهی.
دعوت از منتقدان برجسته کشور برای کارگاههای آموزشی ضروری است. آموزش کارگاهی که دانشجو و هنرجو عملگرا باشد، کلیدی است. نقد فرآیندی زمانبر است؛ مانند خوشنویسی که بزرگانش در سنین بالا به پختگی رسیدند. منتقد با نگاه به فیلم، کژیها را تشخیص میدهد، اما این به مطالعه، فیلمبینی مکرر و سیر درست نیاز دارد. آموزش کمک میکند، اما علاقهمندی جوانان به سینما عامل اصلی است. آموزشها همیشه بوده، اما بدون عشق، کارآمد نیستند.
نقش مسئولان و حمایتهای مالی در بهبود وضعیت نقد سینمای اصفهان چیست؟
مسئولان باید دغدغهمند باشند؛ حاشیه امنیت مالی برای خبرنگاران روزنامهها، مجلات و سایتها فراهم کنند تا با فراغت مطالعه کنند و خروجی بهتری بدهند. اگر این مسئله را جدی بگیرند، رشد تسریع میشود؛ وگرنه، وزنه بر دوش علاقهمندان میافتد و بدون آنها، فضا به ابتذال میرود.
برای روایت بهتر فرهنگ و تاریخ اصفهان در سینما، منتقدان چه گامهایی باید بردارند؟
وقتی ادبیات واژه را به سینما وام میدهد، سینما وامدار کلام میشود و میتواند هنر را تبیین کند. تاریخ و تمدن اصفهان برای جلوهگری، بهترین پلتفرم سینما است؛ فیلم کوتاه، مستند، جستار، بلند، اکسپریمنتال و هنری. منتقدان باید گامهایی بردارند تا این ارتباط برقرار شود و فرهنگ اصفهان را جهانی کنند.
