تاریخچه هیئت بنی‌فاطمه(س) اصفهان

به گزارش اصفهان زیبا؛ کتاب «یادمان یکصد و نود شهید بنی‌فاطمه اصفهان»، با تحقیق و نگارش الهه حاج حسینی و همکاران، توسط انتشارات شهید حسین فهمیده، به سال 1392 در 256 صفحه منتشر شده است و برای هرکدام از این شهدای عزیز، یک صفحه مختصر زندگی‌نامه اختصاص داده شده است.

آنچه در ادامه می خوانید، مقدمه کتاب مذکور است که به ذکر تاریخچه ارزشمند تأسیس و فعالیت‌های هیئت بنی‌فاطمه(س) اصفهان پرداخته است.

تاریخچه هیئت بنی‌فاطمه(س) اصفهان

[صفحات 14 الی 16:] تشکیل هیئت‌های مذهبی و عزاداری اصفهان قدمتی دیرینه دارد اما به استناد شواهد تاریخی مکتوب، ساختار این تشکل‌ها بعد از دوران صفویه و آغاز دوره قاجار رونق و تحولی ویژه یافته است.

مناسبت‌های مذهبی به ویژه برنامه عزاداری‌های حضرت سیدالشهدا(ع) پیش از تشکیل هیئت‌های مذهبی در تکایا و امامزاده‌ها صورت می‌گرفته و برپایی این مراسم‌ها صرفاً به صورت روضه‌خوانی، شبیه‌خوانی و تعزیه‌خوانی تبلور می‌یافته و از هیئت و دسته‌های عزاداری خبری نبوده است.

برنامه عزاداری در ایام محرم و صفر در تکایا به نام واقفین همان تکایا برگزار می‌گردیده تا اینکه با شکل‌گیری حکومت قاجار به مرور، ضرورت وجود تشکل‌های مذهبی تحت عنوان هیئت‌های عزاداری در اذهان محبّان خاندان اهل بیت علیهم السلام نقش می‌بندد.

در اواخر دوران قاجار و آغاز دوره پهلوی اول گذربندی در محله‌های اصفهان و بسیاری از شهرها و روستاها جلوه‌ای خاص می‌یابد و با تقسیم‌بندی محله‌ها توسط بلدیه‌ها تحت عنوان بخش، هر بخش از اصفهان هیئت عزاداری شاخصی را سازماندهی می‌کنند. در این میان محله دردشت(*) واقع در بخش ۳ که نقش مؤثری در بافت اجتماعی، اقتصادی، ایاب و ذهاب مردم و بازار داشته و بیش از دیگر محلات اصفهان با مدارس و حوزه‌های علمیه در ارتباط بوده، پیشتاز در این امر فرهنگی می‌شود.

علاوه بر موارد یاد شده، وجود چهره‌های مستعد و متعدد در سخنوری، نقالی، مرشدی و مداحی همچون مرحوم مرشد رجبعلی دردشتی (**)، مرحوم مرشد رضا زغالی دردشتی (متوفی سال ۱۲۹۵ شمسی) و مرحوم مرشد رضا سقایی متوفی سال ۱۳۱۳ از برجستگان آن دوران بوده‌اند.

از جمله آثار آن دوران دو اثر هنری در حسینیه بنی‌فاطمه به یادگار مانده که از آن به عنوان فرات یا دلو یاد می‌شود و این دو اثر به زمانی اختصاص دارد که سنت سقایی (آب دادن) برای عزاداران مرسوم بوده و این عمل به وسیله دلوهای مخصوص انجام می‌شده و یکی از این دلوها به مرحوم مرشد رجبعلی و دلو دیگر که قسمت فوقانی آن زره‌پوش می‌باشد به مرحوم مرشد رضا سقایی دردشتی اختصاص داشته، این دو اثر دارای نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای بی‌نظیر و قابل توجهی است که کارشناسان میراث فرهنگی آن را مربوط به دوره قاجار می‌دانند.

شایان ذکر است وجه تسمیه لقب سقایی برای خاندان سقایی از همین سقایی برای عزاداران ناشی می‌شود. دسته‌ها و هیئت‌های عزاداری بخش سه اصفهان در محله دردشت نقش محوری در زمان پهلوی اول ایفا می‌نموده و مرحوم مرشد رضا سقایی، سرپرستی، مدیریت و سازماندهی این برنامه‌ها را بر عهده داشته است. شمع وجود این ذاکر با اخلاص اهل بيت عليهم السلام مداحان و مرثیه‌خوانان هیئت‌ها را به سوی خود جذب می‌کرده و آنان پروانه‌وار به گرد آن حلقه می‌زدند و عزاداری‌های هماهنگ و متحد بر عظمت و شکوه آن می‌افزوده است.

سازماندهی و نظام‌بخشی به این مراسم‌ها در بالاخانه منزل مسکونی مرحوم مرشد رضا در کوچه پاگلدسته دردشت انجام می‌پذیرفته و عکس دسته‌جمعی از مداحان بخش ۳ که در آن میان مرحوم مرشد رضا سقایی را چون نگینی ارزشمند و درخشان در حلقه جمع خود دارند نشان از اتحاد و همدلی این جماعت در دوران خفقان رضاخانی دارد و آنان ناگزیر بوده‌اند از پوشش کت و شلوار وکلاه پهلوی استفاده نمایند.

مرحوم مرشد رضا سقایی در سال ۱۳۱۴ شمسی دار فانی را وداع می‌گوید اما با ارتحال او یارانش مانند مرحومین میرزا علی مشفقی، استاد لطف الله فرخ فال، مرشد عباس خزدوز، عباس خان، میرزا علی برهانی و مرشد باقر رنگ‌رز، هیئت مداحان و مرثیه خوانان بخش سه اصفهان را به سرپرستی شاعر شهیر مرحوم استاد صغیر اصفهانی رسماً تأسیس و راه آن مرحوم را تداوم می‌بخشند و بدین ترتیب اولین هیئت عزاداری فعالیت خود را آغاز می‌کند که هنوز هم برنامه‌ها و جلسات آن نسل در نسل تداوم دارد.

با آغاز حکومت پهلوی دوم و پس از فوت مرشد رضا، برادرزادۀ او میرزا محمود سقایی، جانشینی او را در هیئت محله دردشت به عهده می‌گیرد و به لقب مرشدزاده اشتهار می‌یابد.

دوران پهلوی دوم علی‌رغم محدودیت‌های رژیم، هیئت عزاداران محله‌ی دردشت با مراقبت‌های ویژه به فعالیت‌های خود ادامه می‌دهد تا اینکه به اهتمام مرحوم مرشدزاده نام مقدس بنی‌فاطمه برای آن انتخاب می‌گردد و به دنبال این نامگذاری سنگ بنای ساختمان حسینیه نیز به همت آن مرحوم گذاشته می‌شود.

مکان تجمع و برگزاری مراسم‌های هیئت محله در دشت تا قبل از احداث ساختمان حسینیه ابتدا چایخانه دردشت که حدود ۵۰ سال قبل ویران شده و سپس کاروانسرای عباسی که در دهه ۸۰ توسط سازمان میراث فرهنگی بازسازی شد و همچنین مساجد چاره و جامع آقانور بوده است.

بدون شک قوام و تداوم فعالیت این هیئت با پشتیبانی روحانیت معظم و معزز امکان‌پذیر بوده و هست و در موفقیت فعالیت‌های هیئت بنی‌فاطمه اصفهان بزرگانی چون مرحوم آیت الله سید ابوتراب مرتضوی درچه‌ای، مرحوم آیت الله میرشفیعی، مرحوم آیت الله حاج سید حسن فقیه امامی و آیت الله سید ابوالفضل جزایری نقش مؤثری ایفا نمودند.

آیت‌الله سید ابوالفضل جزایری

آیت‌الله سید ابوتراب مرتضوی درچه‌ای

با درگذشت مرحوم حاج محمود مرشدزاده در سال ۱۳۵۶، مرحوم حاج سید علی سقایی متخلص به سقا، زمام امور عزاداری هیئت بنی‌فاطمه را به عهده گرفت و این عَلَم تا سال ۱۳۸۶ (زمان وفات آن مرحوم) بر دوش ایشان بود.

از مداحان شاخص هیئت بنی‌فاطمه می‌توان از افراد زیر یاد نمود:

1- مرحوم مرشد رضا زغالی متوفی به سال ۱۲۹۵ ه.ش

2- مرحوم مرشد رضا سقایی متوفی به سال ۱۳۱۳ ه.ش

3- مرحوم مرشدزاده (مرشد میرزا) متوفی به سال ۱۳۵۶ ه.ش

4- مرحوم حاج احمد صفا متوفی به سال متوفی ۱۳۷۳ ه.ش

5- مرحوم حاج حسن فروغی متوفی به سال ۱۳۸۲ ه.ش

6- مرحوم حاج جواد ریسمانکار زاده متوفی به سال ۱۳۸۲ ه.ش

7- مرحوم حاج سیدعلی سقایی متخلص به سقا متوفی به سال ۱۳۸۶ ه.ش

8- مرحوم حاج اصغر روشن متوفی به سال ۱۳۸۶ ه.ش

9- مرحوم حاج رسول مأموریان متوفی به سال ۱۳۹۰ ه.ش

در منظری جامع می‌توان هیئت بنی‌فاطمه را سرآمد هیئت‌های مذهبی اصفهان به شمار آورد زیرا در پاسداری از ارزش‌های دینی و انقلابی با تقدیم یکصد و نود شهید و صدها جانباز و ایثارگر و فعالیت‌های سازندگی و پشتیبانی در زمان دفاع مقدس پرتوان حضور پیدا کرده و با تشکیل پایگاه بسیج شهدای ابن سینا و حضور فعال در عرصه‌های مختلف نظام مقدس جمهوری اسلامی با تبعیت از حضرت امام خمینی (ره) و همچنین ولی امر مسلمین جهان حضرت آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای نقشی ستودنی و بی‌بدیلی را به وجود آورده است.

در پایان یاد و خاطره شهدا و نیز ذاکران، واعظان و خادمان متوفی هیئت بنی‌فاطمه را گرامی داشته علو درجات آن عزیزان را از خداوند متعال مسئلت می‌نماییم.

پاورقی:

(*) در وجه تسمیه این محله (دردشت) و نیز محله (بابلدشت) حکایات شنیدنی در بین کهن‌سالان شایع بوده که این منطقه از اصفهان دشت وسیع و حاصل‌خیزی بوده است و ساکنین این دشت را از یک سو افراد بومی با زبان فارسی تشکیل می‌داده‌اند و از سوی دیگر مهاجرینی عرب زبان ساکن بوده‌اند. بنابراین وجه تسمیه (دردشت) از نامگذاری فارسی زبانان بومی به معنی در ورودی دشت وسیع (دردشت) ناشی می‌شود و در مقابل نام بابلدشت در اصل (باب الدشت) معرف همان نام دردشت می‌باشد که در گویش محاوره به بابلدشت تلفظ می‌گردیده، که بر اساس تلفظ عربی باید باب الدّشت با حذف الف و لام تلفظ گردیده اما گویش مردم اصفهان با الف و لام است، که به تصور غلط برخی آن را با (بابل) مرتبط دانسته‌اند.

(**) مرحوم مرشد عباس زهیری در کتاب «رزم رستم و سهراب»، وی را از سخنوران و اسطوره‌پردازان نام برده است.

***

تاریخچه هیئت خردسالان بنی‌فاطمه

[صفحات 18 و 19:] پیشنهاد تشکیل هیئت خردسالان بنی‌فاطمه توسط مرحوم حاج محمود مرشدزاده (مرشد میرزا) و تنی چند از اعضای هیئت مطرح گردید.

دوراندیشی و آینده‌نگری و رسالت تربیت فرزندانی که تداوم‌بخش مسیر هیئت بنی‌فاطمه باشند انگیزه تشکیل این هیئت را در ذهن ایشان بارور ساخت.

هیئت در ابتدا با تشکیل جلسات آموزش قرآن، نماز، حفظ، روخوانی و قرائت قرآن کار خود را آغاز نمود و حضور اساتیدی همچون مرحوم حاج عباس میرباقری، حاج مهدی طباطبایی، حاج میرزا علی رمضانی و مرحوم حاج آقا امامی و حجت الاسلام و المسلمین حاج آقا مهدی میرشفیعی بر جاذبه و ایجاد انگیزه نوجوانان برای شرکت در این جلسات می‌افزود.

هر چند این هیئت به نام خردسالان بنی‌فاطمه شهرت یافت اما دوره‌های سنی مختلفی را به خود جذب کرد و به مرور زمان با افزایش سن اولین اعضاء، تا گروه سنی جوانان را نیز تحت پوشش فعالیت‌های خود قرار می‌داد. علاوه بر این، حضور پرشور پدران همراه فرزندانشان با توجه به تشکیل جلسات به صورت سیار در منازل اعضا به گسترش این جلسات کمک شایانی می‌نمود.

برگزاری سیار جلسات موجب گردید هیئت خردسالان بنی‌فاطمه بیش از پیش نقش تأثیرگذار خود را در امور مذهبی به نمایش بگذارد.

به جرأت می‌توان گفت هیئت خردسالان بنی‌فاطمه رسالت و مأموریتی فراتر از برگزاری جلسات آموزش قرآن و احکام را دنبال می‌کرد و عنوان “خردسالان” بر این هیئت پوششی برای فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی در زمان اختناق پهلوی بود تا مانع از حساسیت سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) گردد. آموزش احکام، قرآن و مباحث اعتقادی، انگیزه‌ای بود تا جوانان مؤمن و پرشور انقلابی گرد هم آیند تا حلقه‌های مبارزه را به صورت محرمانه شکل دهند.

این جلسه‌ها در سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ با توجه به اوج‌گیری مبارزات مردم علیه رژیم ستم‌شاهی پهلوی، جلوه‌ای خاص به خود گرفت و اعضای آن نقش محوری در راهپیمایی‌ها و تظاهرات ایفا می‌کردند.

حضور روحانیون، اساتید و سخنرانانی همچون شهید حجت‌الاسلام علی اکبر اژه‌ای، حجت‌الاسلام شیخ احمد سالک، حجت‌الاسلام مهدی اژه‌ای، مرحوم استاد سید علی اکبر پرورش و استاد [حسنعلی] زهتاب موجب شد نیروهای انقلابی و شاخصی مانند شهدای گرانقدر حجت‌الاسلام جلال افشار، رسول هلالی، محمدباقر کویتی، حاج عبدالعلی ولایی، سقایی، شهیدان نم‌نبات و… تربیت و تقدیم انقلاب اسلامی گردند.

سفر زیارتی حدود ۵۰ نفر عزیزان هیئت خردسالان در سال ۱۳۵۶ به مشهد مقدس و دیدار با چند نفر از مبارزانی که از زندان برای معالجه به مرخصی آمده بودند و تشریح اوضاع نیروهای انقلابی و وضعیت ساواک و انتقال تجربه‌های مبارزه، نقطه‌ی عطفی در مبارزات این گروه جوان انقلابی بود.

همین گروه ۵۰ نفره در اولین حرکت پرشور مردم اصفهان در خیابان ابن سینا بیشترین نقش را ایفا نمودند و در رمضان سال ۵۷ حماسه‌ای جاویدان را از خود به یادگار گذاشتند؛ حماسه‌ای که منجر به اعلام حکومت نظامی در اصفهان به عنوان اولین شهر در جریان انقلاب اسلامی گردید.

شهیدان رسول نم‌نبات، علیرضا میرمحمدصادقی، رسول عمرو و مصطفی جوادی اولین شهدای مبارزات مردمی و انقلابی اصفهان علیه رژیم پهلوی از جمله افراد هیئت خردسالان بنی‌فاطمه بودند.

نقش مؤثر برادران این هیئت در پیش‌برد مبارزات مردم اصفهان با پخش اعلامیه‌ها و نوارهای سخنرانی حضرت امام و شعارنویسی بر دیوارهای شهر مثال‌زدنی است.

شایان ذکر است بسیاری از همان نیروهای انقلابی هیئت در مقاطع مختلف انقلاب خدمات ارزشمندی را تقدیم انقلاب اسلامی نمودند و با شهادت خویش و جانبازی‌شان نام خود را در طومار منتظران حضرت مهدی (عج) ثبت نمودند.

از دیگر فعالیت‌های اعضای این هیئت علاوه بر مجاهدت در جبهه‌های مختلف کردستان-جنوب و دیگر نقاط، مقابل ضد انقلاب، خدمت در عرصه‌های سازندگی و کسب مدارج علمی و خدمت در ارگان‌های انقلابی و اداره‌های دولتی است.

در دورنمایی کلی فعالیت‌های دینی، مذهبی، قرآنی و علمی اعضای این هیئت، علاوه بر تقدیم شهدا و جانبازان عزیز، تربیت نیروهای کارآمد و تحویل افرادی مستعد به حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها بود که از افتخارات آن به شمار می‌آید.

برای آگاهی، فعالیت‌های کلی هیئت خردسالان بدین شرح تقدیم می‌گردد:

– برپایی مراسم و مناسبت‌های مذهبی در طول سال

– آموزش نماز، قرائت، حفظ و تفسیر قرآن مجید

– برنامه‌ریزی برای ارتقاء تحصیلی و قبولی در کنکور دانشگاه‌ها

– اهداء جوایز نفیس به قاریان و حافظان قرآن و رتبه‌های برتر علمی و اجتماعی

– برگزاری اردوهای یک روزه و چند روزه درون استانی و برون استانی

– برگزاری جشن میلاد حضرت زهرا (س) با شکوه هرچه تمام.

– آماده نمودن اعضای هیئت برای مسابقات قرآنی، دینی و علمی در سطح شهر و کشور

– حضور چشم‌گیر و پرشور نوجوانان و جوانان در دسته‌های عزاداری.

– برگزاری فعالیت‌های ورزشی در قالب رشته‌های فوتبال، تنیس روی میز، کوه‌نوردی و شنا.

– آشنا نمودن نوجوانان و جوانان با مسائل روز و مورد نیاز.

شایسته است از بزرگوارانی که با سعه صدر و نگاه ژرف‌اندیشانه و مساعدت‌های مالی، قدمی، فکری و موقعیت‌های اجتماعی در به ثمر نشستن اهداف این هیئت تلاش نمودند، تشکر، قدردانی و آرزوی سلامتی و موفقیت کنیم و برای آن عزیزانی که در جوار قرب الهی آرام گرفته‌اند، از خداوند طلب مغفرت و علوّ درجات نماییم.

[در ادامه برخی از تصاویر زیبا و تاریخی در پیوست این کتاب را ملاحظه می‌کنید]

انتهای پیام/