به گزارش اصفهان زیبا؛ هیچ رد و نشانی از آنها وجود ندارد؛ انگار نه انگار که در کوچه و پس کوچههای همین شهر زندگی میکنند و مثل باقی آدمها باید از حقوق شهروندی برخوردار باشند و بهراحتی خدمات دریافت کنند.
افراد بیهویت، اما از بسیاری از حقوق محروم هستند؛ فرقی نمیکند؛ چه کودک باشند و تازه پا به این دنیا گذاشته باشند یا اینکه سنی از آنها گذشته و گرد پیری بر موهایشان نشسته باشد: «میدانی یک عمر بدون هویت و شناسنامه زندگی کردن یعنی چه؟» این را مرد میانسالی میگوید که نه تنها خودش بلکه فرزندانش هم هویتی ندارند. مکث کوتاهی میکند و آه عمیقی میکشد: «مریض که میشوم، نمیتوانم به درمانگاه بروم؛ چون هیچ مدرک شناسایی ندارم. پدرم مرد؛ اما با هزار دردسر و مشقت توانستم جنازهاش را تحویل بگیرم و دفن کنم. نه کارت بانکی به نام خودم دارم و نه خانه. حتی وقتی با همسرم ازدواج کردم، نتوانستم آن را رسمی و جایی ثبت کنم. فرزندانم هم با همه این مشکلات روبه رو هستند و نمیتوانند مانند بقیه هم سن و سالهای خود درس بخوانند.»
آدمهای نامرئی!
آمار رسمی از ایرانیهای ساکن اصفهان که فاقد مدرک هویتی هستند، وجود ندارد و نامشان جایی ثبت نشده است، اما سازمانهای مردم نهاد میگویند در حاشیه شهر اصفهان، هستند افرادی که به دلیل نداشتن شناسنامه از دریافت خدمات مختلف بهداشتی و درمانی و آموزشی و… محروم هستند و نمیتوانند مانند باقی شهروندان زندگی کنند. محمد، جوانی که به تازگی ازدواج کرده، یکی دیگر از همین افراد است. میگوید: «خانواده همسرش راضی به ازدواج نمیشدند و مدتها طول کشیده تا توانسته آنهارا متقاعد کندتا بتوانند دخترشان را به عقد در آورد؛ عقدی که البته رسمی نیست و جایی ثبت نشده است!» محمد میگوید به خاطر اینکه مدرک هویتی ندارد، نتوانسته درس بخواند و شغل مناسب پیدا کند: «مجبور هستم، بروم کارگری. یکی دوبار هم کارفرما حق و حقوقم را نداد؛ اما به خاطر شرایطم نتوانستم آن را پیگیری کنم.»
قصهای با یک فصل مشترک!
قصه افراد بیهویت یک فصل مشترک دارد: «بودنی که مثل نبودن است!» پای حرفهایشان که بنشینی همهشان از محرومیتهای مختلفی که در طول عمر خود تجربه کردهاند، میگویند؛ مثل سپیده که حسرت رفتن به کربلا در دلش مانده است: «به خاطر شرایطم نمیتوانم گذرنامه بگیرم و ثبت نام کنم.»
تسنیم مبارکی، عضو هیئتمدیره انجمن امداد دانشجویی و مردمی «ایما» چندی پیش درباره وضعیت افراد فاقد شناسنامه به «اصفهانزیبا» گفته بود: «نکتهای که باید از ابتدا روشن شود، این است که این افراد فاقد هویت نیستند؛ بلکه فاقد مدارک هویتیاند. دلایل مختلفی برای این مشکل وجود دارد که باعث میشود این افراد در دستهبندیهای مختلفی قرار بگیرند. برخی از افرادی که در تابعیت ایرانیشان هیچ تردیدی وجود ندارد، به دلیل مسائلی مانند نداشتن گواهی ولادت، ثبت نشدن ازدواج (چه دائم و چه موقت)، فوت یکی از والدین یا هر دو و شرایط مشابه، هنوز فاقد مدارک هویتی هستند.»
به گفته او که سالهاست با درد و رنج افراد فاقد بدون هویت آشناست، مشکلات این افراد بیشمار است: « در زندگی روزمره، همه ما برای انجام کارهای مختلف به کد ملی یا شماره شناسنامه نیاز داریم. برای این افراد، تحصیل تا چندی پیش ممکن نبود؛ اما خوشبختانه این مشکل تا حدی برطرف شده است و اکنون میتوانند تا پایان دبستان از مسیری مشخص تحصیل کنند؛ بااینحال، همچنان برای ادامه تحصیل در هنرستانها و آموزشهای فنیوحرفهای با مشکل روبهرو هستند. در حوزه کار نیز، اگر کسی به این افراد اعتماد کند و آنها را به کار بگیرد، به دلیل عدم توانایی در بستن قرارداد قانونی، احتمال سوءاستفاده از آنها فراوان است. ازدواج این افراد نیز ثبت نمیشود و اگر فرزندی داشته باشند، همان مشکلاتی که خودشان با آن روبهرو بودهاند، برای فرزندانشان نیز تکرار میشود. در حوزه درمان نیز این افراد مشکلات جدی دارند. هزینههای درمان برایشان بسیار بالاست و بسیاری از اقدامات درمانی به دلیل نبود مدارک برایشان سخت یا حتی غیرممکن میشود. راهکارهایی که به واقعیت نزدیک نمیشوند، نیاز به اصلاحات قانونی فوری از سوی استانداری و فرمانداری دارند تا پیگیریهایی صورت گیرد. تلاشهایی انجام شد تا افراد مؤثر و مسئول از شرایط این گروه مطلع شوند؛ اما متأسفانه باوجود وعدهها و طرحهایی مانند ارائه شناسنامه یا کارت شناسایی موقت، این مسائل عملا به نتیجه نرسیده است؛ با این حال، یکی از اثرات مثبت این پیگیریها، افزایش حساسیت و جدیت مسئولان ثبتاحوال بود؛ بهطور مثال، پیش از این، برای اثبات نسب نیاز به طیکردن فرایند طولانی دادگستری بود؛ اما اکنون ثبتاحوال همکاری میکند و مستقیما معرفینامه آزمایش «دیانای» به پزشکی قانونی ارائه میدهد.»
به گفته این فعال اجتماعی، مهمترین نکته این است که این افراد یک گروه محدود نیستند. آنها ازدواج میکنند، بچهدار میشوند و این چرخه ادامه دارد؛ بنابراین، هرچه زودتر باید راهکارهای منطقی، قانونی و عملی متناسب با شرایط واقعی این افراد ارائه شود. طرحهایی که تاکنون مطرح شدهاند، مثل کارت شناسایی موقت، به نظر من با واقعیت زندگی این افراد منطبق نبودهاند و صرفا تصمیمگیریهای اداری بودهاند.
شناسنامه موقت؛ مسکن کوتاه مدت!
مشکلات و گلایههای افراد بیهویت که «اصفهان زیبا» نیز بارها به آن پرداخته است، اما باعث شد تا دولت سیزدهم دستور به صدور شناسنامه موقت برای این افراد بدهد.
هاشم کارگر، معاون وزیر کشور و رئیس سازمان ثبت احوال کشور آن زمان در گفتوگو با رسانهها از راهاندازی یک سامانه سخن گفته بود.
او هدف این سامانه را درخواست تشکیل پرونده برای افراد فاقد شناسنامه، صدور کارت موقت و در نهایت تعیین تکلیف افراد فاقد شناسنامه به منظور استفاده از خدمات اجتماعی در راستای تکالیف دستورالعمل مقابله با فقر مطلق و کمک به ایجاد سازو کار های قانونی برای ارائه خدمت به این افراد و کاهش هزینه های حاکمیتی اعلام کرد. موضوعی که بارقهای از امید در دل این افراد روشن کرد. حالا اما با گذشت دو سال از این ماجرا، بررسیهای «اصفهان زیبا» و گفت و گو با برخی از فعالان اجتماعی، حاکی از این است هنوز برخی از افراد بیشناسنامه موفق به دریافت مدرک موقت نشدهاند؛ همانها که سالها در حاشیه شهر زندگی کردهاند و فرزندانی دارند که سرنوشتشان از همان بدو تولد، بیرون از چارچوبهای رسمی رقم خورده است. این افراد در گیرودار قانون ماندهاند؛ نه آنقدر به رسمیت شناخته میشوند که از حقوق شهروندی برخوردار باشند و نه آنقدر غایباند که مسئلهشان دیده نشود. آنها شهروند محسوب میشوند، اما دسترسی به ابتداییترین حقوق شهروندی ندارند؛ انسانهایی که حضورشان واقعی است، اما هویتشان همچنان معلق مانده. مجتبی یکتامنش، مدیرکل ثبت احوال استان اصفهان با اشاره به وضعیت افراد فاقد شناسنامه در اصفهان، توضیح میدهد: «بخش عمدهای از افراد فاقد ورقه هویتی مربوط به استانهای مرزی کشور هستند. آنها به دلایل مختلف از جمله تردید در ایرانیالاصل بودن والدین یا عدم صدور شناسنامه در محل تولد، فاقد اسناد هویتی ماندهاند.»
یکتامنش در ادامه گفتوگو با «اصفهان زیبا» میافزاید: «در برخی موارد، این افراد در روستاهای دورافتاده متولد یا پس از مهاجرت به استان اصفهان مشغول به کار شدهاند، به همین دلیل موفق به دریافت شناسنامه نشدهاند. این گروه برای تعیین تکلیف باید با ارائه مدارک، نسبت خود را با والدین ایرانی اثبات کنند.»
او با بیان اینکه بررسی این پروندهها در قالب یک کمیته تخصصی انجام میشود، اظهار میکند: «متقاضیان درخواست خود را ارائه میدهند و در صورت تأیید مدارک، شناسنامه برای آنان صادر میشود. بسیاری از این افراد تاکنون موفق به دریافت شناسنامه شدهاند، اما افرادی که نتوانستهاند ایرانیبودن پدر یا مادر خود را اثبات کنند، مشمول فرایندهای قانونی دیگری میشوند.»
مدیرکل ثبت احوال استان اصفهان با اشاره به اینکه در مواردی که ادعاها قابل اثبات نباشد، پرونده به کمیسیون ماده ۴۵ ثبت احوال ارجاع میشود، میگوید:« این کمیسیون با همکاری دستگاههایی از جمله اداره اطلاعات و نیروی انتظامی، موضوع را بررسی میکند و در صورت نیاز، تحقیقات محلی از طریق شورای تأمین استان انجام میشود.»
او میافزاید: «چنانچه پس از بررسیها، ادعای فرد تأیید شود، مراتب به ثبت احوال اعلام و شناسنامه صادر خواهد شد. همچنین افراد میتوانند از طریق مراجع قضایی و با اخذ حکم اثبات نسب، پرونده خود را تکمیل کنند.»
یکتامنش با اشاره به موضوع تابعیت نیز میگوید: «افرادی که هیچیک از والدین آنان تابعیت ایرانی نداشته باشند، مشمول اقامه تابعیت میشوند. این افراد باید شرایطی از جمله تولد در ایران، رسیدن به سن ۱۸ سال و ارائه گواهی ولادت را داشته باشند تا بتوانند از طریق اداره امور اتباع درخواست تابعیت دهند.»
او با تأکید بر حساسیتهای موجود در این حوزه تصریح میکند:« فرایند بررسی ادعاها شامل مصاحبه، شناسایی وابستگان و بررسی ارتباطات خانوادگی است و به دلیل افزایش حساسیتها، این موضوع با دقت بیشتری دنبال میشود.»
شناسنامه موقت برای ایرانیها صادر نمیشود
مدیرکل ثبت احوال استان اصفهان درباره صدور شناسنامه موقت، اظهار میکند: «برای اتباع خارجی، در مقاطعی کارتهای شناسایی صادر شده است، اما برای ایرانیان، شناسنامه موقت وجود ندارد و چنین مدرکی صادر نمیشود.»
او به آمار شناسنامههای صادر شده برای افراد بدونشناسنامه در استان اصفهان اشاره میکند و میگوید: «بررسی17 پرونده در سال 1403 منجر به صدور شناسنامه برای افراد ایرانی بدون شناسنامه شد، همچنین از ابتدای سال 1404 تاکنون 12 پرونده دیگر نیز ارزیابی و این مساله منجر به صدور رای و مجوز برای افراد بدون شناسنامه در استان اصفهان شده است.»
مدیرکل ثبت احوال استان اصفهان تاکید میکند: « در حال حاضر پروندههایی برای صدور مجوز شناسنامه برای افراد بدون شناسنامه در استان اصفهان باز است که استعلام آنها باید از سوی شورای تامین استان و نهادهای امنیتی مشخص شود.»
او در ادامه با اشاره به پدیده «اسناد موهوم» میگوید: «در سالهای پیش از انقلاب، برخی افراد با ارائه اظهارات غیرواقعی و شهادت شهود، اقدام به دریافت شناسنامه کردهاند که این روند پس از انقلاب متوقف شد، اما بخشی از این اسناد همچنان در چرخه باقی مانده است.»
یکتامنش خاطرنشان میکند: «این اسناد که اغلب برای فرار از خدمت سربازی صادر شدهاند، تاکنون اصلاح نشده و در صورت شناسایی، تلاش میشود با ثبت فوت یا اصلاح اطلاعات، از چرخه خارج شوند.» محمدتقی نقدعلی، نماینده مردم خمینی شهر نیز در این باره به «اصفهان زیبا» میگوید:«برای رسیدگی به وضعیت افرادی که فاقد هویت ثبتشده هستند و در استان اصفهان تعداد آنها اندک است،تاکنون چندین جلسه نظارتی در کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس تشکیل شده است. با این حال، در شرایط فعلی فرایند اثبات هویت این گروه با دشواری مواجه بوده و روند قانونی آن شفاف و قطعی نیست و کمیسیون نیز به نتیجه قطعی در این باره نرسیده است.»
به گفته او، بر اساس ضوابط موجود، چنانچه فرد از طریق مجاری قانونی موفق به اثبات هویت ایرانی خود شود، صدور مدرک وی طبق روال معمول انجام خواهد گرفت؛ با این وجود، در مرحله کنونی فرایند اثبات هویت برای این افراد با مشکلات جدی روبه روست و مراجع ذیربط در تلاشاند راهکار مناسبی برای اجرای آن بیابند. متاسفانه در این باره خلاءهای قانونی وجود دارد. به گفته این نماینده، تا این لحظه هیچ نتیجه نهایی یا جمعبندی مشخصی حاصل نشده است، اما بررسی و اقدامات لازم در حال انجام است تا مشخص شود چه راهکاری باید اتخاذ کرد.
او در لابهلای حرفهایش میگوید احتمال فقدان شناسنامه برای فردی که تابعیت ایرانی دارد، بسیار ضعیف و غیرممکن است: « بلکه مصادیق بارز فقدان شناسنامه معمولا مربوط به افرادی است که پدر و مادر آنان تبعه خارجی بودهاند و برای چنین مواردی راهکار قانونی مشخص پیشبینی شده است. این اشخاص معمولا فاقد سوابق ایرانی هستند و بهویژه در مناطق مرکزی کشور، احتمال ایرانی بودن آنان ضعیفتر ارزیابی میشود.» علی جعفری آذر، عضو کمیسیون اجتماعی مجلس نیز در این باره به «اصفهان زیبا» میگوید: «در خصوص افراد فاقد شناسنامه و حل مشکلات آنها باید اعلام داشت که از پانزده سال قبل تاکنون اقدامات متعددی در این زمینه صورت گرفته است. در این خصوص مشکل جدی و اساسی وجود ندارد و فرایند رسیدگی مطابق با رویههای مصوب شورای تأمین استانها انجام میگیرد.»
به گفته او، بر اساس دستورالعملهای موجود، پرونده این افراد ابتدا در شورای تأمین استان مطرح و بررسی میشود و پس از طی مراحل اداری، اداره ثبت احوال نسبت به صدور شناسنامه برای آنان اقدام میکند. کسانی که تابعیت ایرانی دارند اما فاقد هرگونه مدرک هویتی هستند، در شرایط فعلی با مشکل خاصی مواجه نیستند؛ زیرا در صورت اثبات هویت ایرانی آنان از طریق مراجع ذیصلاح، بلافاصله به اداره ثبت احوال معرفی شده و برایشان شناسنامه صادر خواهد شد.
اظهارات این دو نماینده درحالی است که برخی از فعالان اجتماعی معتقدند هنوز در بعضی از حاشیههای شهر اصفهان، افراد ایرانی زندگی میکنند که فاقد شناسنامه هستند و به همین دلیل نتوانستهاند از خدمات مختلف بهره ببرند. به دلیل مشکل در اثبات ایرانی بودن آنها همچنین این افراد، موفق به دریافت مدرک هویتی نشدهاند.
