عمارت تیموری به مرمت نیاز دارد

به گزارش اصفهان زیبا؛ سال‌هاست که عمارت تیموری به بنایی متروک و بی‌کاربرد در قلب اصفهان تبدیل شده است. با توجه به آسیب‌های واردشده فراوان به این بنا، اکنون این پرسش مطرح است که آیا این بنا از حافظه شهر حذف شده؟

برخی از بناهای تاریخی اصفهان، ازجمله عمارت تیموری سال‌هاست که به دلیل بی‌‌توجهی نهادهای استانی در وضعیت نامساعدی به‌سر می‌برند. این بناهای ارزشمند تاریخی که مدت‌هاست در وضعیت مهجوری به سر می‌برند، این روزها به موضوعی برای اختلاف میان برخی از نهادها تبدیل شده‌اند. چنین اختلاف‌هایی نه‌تنها کمکی به حفظ و حراست از میراث اصفهان نکرده، بلکه باعث فرسایش و تخریب بیش‌ازپیش آن‌ها شده است.

مدیرکل میراث: شهرداری باید این بنا را تحویل میراث فرهنگی بدهد

مدتی پیش، در نشستی خبری، به مناسبت روز جهانی موزه و میراث‌فرهنگی، امیر کرم زاده، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در پاسخ به پرسش خبرنگار «اصفهان‌زیبا» مبنی‌بر شفاف سازیِ وضعیت و مالکیت عمارت تیموری گفت: وضعیت این عمارت مشخص و شفاف است. من سند تک‌برگ بنفش رنگ گرفته‌ام و شهرداری موظف است و باید این بنا را تحویل میراث‌فرهنگی بدهد. والسلام!

سپس او ادامه داد: به استاندار، مرجع قضایی و به اداره‌کل استانداری نامه نوشته‌ام. استانداری باید حکم دهد و شهرداری هم باید این بنا را تحویل دهد. تا الان هم پول مرمتش را ما (اداره میراث‌فرهنگی) داده‌ایم. اینجا باید به اداره میراث‌فرهنگی تحویل داده و به مرکزی فاخر برای فعالیت هنرمندان صنایع‌دستی معاصر تبدیل شود تا بلکه اقتصادشان اداره شود.

این درحالی‌ست‌ که در این سال‌های بلاتکلیفی، عمارت تیموری در وضعیت بدی به‌سر می‌برد و در حال حاضر نیز جنگ کنونی باعث شکسته‌شدن شیشه‌ها و از جا کنده شدن پنجره‌های قدیمی‌اش شده است. پیامد چنین بی‌خبری و بی‌توجهی به چنین بنای ارزشمندی، مشخص است؛ ازاین‌رو، برای پیگیری بیشتر وضعیت تملک عمارت تیموری در شهرداری، به سراغ محمد‌علی ایزدخواستی، مدیر عامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان رفتیم.

مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان: عمارت تیموری از ارتش خریداری شده است

او با بیان اینکه این بنا در تملک شهرداری اصفهان است، گفت: تالار تیموری در اواسط دهه شصت توسط شهرداری اصفهان از ارتش جمهوری اسلامی ایران خریداری شده و مسئله به تأیید وزارت کشور رسیده است؛ در طول چهار دهه گذشته نیز این بنا در تملک شهرداری اصفهان بوده است.

ایزدخواستی در خصوص اظهارات مدیرکل اداره میراث‌فرهنگی اصفهان مبنی بر اینکه اداره میراث‌فرهنگی برای این بنا سند تک‌برگ بنفش‌رنگ گرفته است، یادآور شد: سند صادرشده برای میراث‌فرهنگی بر مبنای یک ماده قانونی بوده که مشمول این بنا نمی‌شود و مسئله از نظر حقوقی در حال پیگیری است؛ ازاین‌رو، به‌دنبال ابطال سند هستیم.

مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان درباره عملیات مرمت این بنا بیان کرد: در خصوص مرمت تالار باید بگویم سال گذشته یک مرمت اضطراری توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان انجام دادیم و هم‌اکنون در حال سونداژ زدن و تحلیل سازه و تزیینات برای مرمت اساسی هستیم. در این خصوص هماهنگی‌های کلی با میراث‌فرهنگی صورت پذیرفته است.

او همچنین در خصوص تعیین کاربری مشخص برای عمارت تیموری، خاطرنشان کرد: درباره کاربری، این بنا به‌عنوان تالار گفت‌وگوی شهر، مصوبه شورای اسلامی شهر اصفهان را دارد که جزئیات آن در حال بررسی و طراحی است.

نگاهی به پیشینه و موقعیت عمارت تیموری

عمارت تاریخی تیموری که روزگاری با عنوان «موزه تاریخ طبیعی اصفهان» شناخته می‌شد، امروزه به بنایی خاموش و بی‌کارکرد بدل شده است. این اثر ارزشمند که در همسایگی دیوار غربی باغ چهلستون واقع‌شده، از سه جهت دیگر با فضای آزاد احاطه شده است.
اسناد تاریخی، به‌ویژه طراحی‌های «انگلبرت کمپفر»، جهانگرد نامدار آلمانی، خود سندی بر شکوه گذشته این بناست؛ تصویری که نشان می‌دهد ضلع شرقی عمارت در گذشته در محوطه‌ای قرار داشته که پژوهشگران از آن با نام «میدان چهار حوض» یاد می‌کنند؛ بااین‌حال، تالار تیموری اکنون فرسنگ‌ها با آن دوران پویایی فاصله دارد و در انزوایی نگران‌کننده، به‌سر می‌برد.

معمای قدمت از عصر تیموری تا میراث صفوی

در باب ریشه‌های تاریخی عمارت تیموری، روایت‌ها میان افسانه و واقعیت در نوسان است. رایج‌ترین دیدگاه، پی ریزی این بنا را به گماشتگان «تیمورلنگ» پس از فتح اصفهان در میانه باغ نقش‌جهان نسبت می‌دهد؛ هرچند برخی باستان‌شناسان بازه زمانی میان زوال تیموریان تا طلوع صفویه را تاریخ دقیق‌تری برای احداث آن می‌دانند.

یافته‌های کاوشگران و قطعه‌کاشی‌های کشف‌شده در این حریم که شباهت عجیبی به تزیینات «بقعه درب‌امام» دارند، مُهری بر تأیید اصالت تیموریِ این سازه است؛ هرچند تعلق قطعی این کاشی‌ها به کالبد اصلی بنا هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

نام بانی این عمارت نیز خود موضوع مجادله‌های تاریخی است. درحالی‌که عده‌ای شخص «تیمور گورکانی» را فرمان‌دهنده ساخت آن می‌دانند، مورخانِ اصفهان از نوادگان او همچون «میرزااسکندر» یا «میرزا رستم» نام می‌برند. در این میان، روایت کتاب رستم‌التواریخ مسیر متفاوتی را معرفی می‌کند و بانی بنا را «جهانشاه قره‌قویونلو» (سازنده مسجد کبود تبریز) معرفی می‌کند.

آنچه مسلم است، عمارت کنونی محصولی از لایه‌بندی‌های تاریخی است؛ بنایی که اصل آن به عصر تیموری بازمی‌گردد و در دوران شکوه صفویه، با الحاق‌ها و تغییرات گسترده، به تکامل رسیده است. می‌شود گفت همین آمیختگی سبک‌هاست که مبدأ زمانی این اثر را به قرن‌ها پیش گره می‌زند و آن را به یکی از معدود یادگارهای باقی‌مانده از پیش از استقرار کامل صفویان در اصفهان بدل می‌سازد.

گنجینه‌های به‌دست‌آمده از عمارت تیموری

کاوش‌های باستان‌شناسی در این عمارت، پرده از تنوع دست‌ساخته‌های هنری برمی‌دارد که گویای پیوندهای گسترده این مرکز با سایر نقاط ایران است. یافته‌های کشف شده، از قطعات ظریف سفال و کاشی گرفته تا آثار مفرغی و بقایای گچ‌بری‌ها و لایه‌های نقاشی، همگی نشان‌دهنده غنای بصری این بنا هستند. در میان این آثار، مجموعه‌ای از ظروف سرامیکی شامل سفال‌های نایاب «کاشان»، «سلطان‌آباد» و «کرمان» به همراه نمونه‌های محلی و آثار موسوم به «کوباچه» (منسوب به شمال غرب) دیده می‌شود؛ همچنین وجود نمونه‌های نخستین از ظروف «آبی و سفید» ایرانی، تالار تیموری را به ویترینی از تکامل هنر سفالگری در سده‌های گذشته بدل کرده است.

کاربری این عمارت در گذشته چه بوده است؟

اما اهمیت تالار تیموری تنها در معماری و اشیای آن نیست؛ بلکه در نقش حیاتی‌اش در ساختار قدرت نهفته است. در عصر صفوی، این بنا نه یک عمارت تشریفاتی، بلکه «دفترخانه مرکزی» در دیوان‌سالاری دولت بود. کارمندان عالی‌رتبه دولت در این مکان وظیفه تنظیم اسناد حکومتی، نامه‌نگاری‌های رسمی و بایگانی مکاتبه‌های دولتی را برعهده داشتند؛ به بیانی دیگر، این عمارت حکم «وزارتخانه اسناد» را در قلب اصفهان ایفا می‌کرد.

موقعیت مکانی این دفترخانه نیز کاملا استراتژیک طراحی شده بود. تالار تیموری در ضلع غربی «میدان چهارحوض» قرار داشت، میدانی که درواقع پیشخوان یا جلوخانِ اصلی دولت‌خانه صفوی محسوب می‌شد. این میدان پیوندگاه ارکان مختلف شهر بود: از یک سو، به بازار و از سوی دیگر، به حمام مشهور «خسروآقا» راه داشت.

از این منظر، احیای تالار تیموری به معنای بازخوانی بخشی از حافظه اداری فراموش‌شده‌ اصفهان است که با سقوط صفویه و آشفتگی‌های دوران افشار و زند، به‌تدریج از رونق افتاد. اگرچه در عصر قاجار با ایجاد «باغ کاج» در ضلع جنوبی، تلاش‌هایی برای تغییر فضای پیرامون آن صورت گرفت، این عمارت هرگز شکوهِ دوران گذشته خود را به‌دست نیاورد.

به گزارش «اصفهان‌زیبا»، انتظار می‌رود تعیین‌تکلیف مالکیت و بازسازی بناهای تاریخی اصفهان، به‌ویژه «عمارت تیموری»، در اولویت اقدام‌های مسئولان مربوط قرار گیرد. به‌رغم اظهارات مطرح‌شده، مشاهده‌های عینی از نمای بیرونی این بنا حاکی از وضعیت نامساعد آن است؛ بماند که به دلیل ممنوعیت ورود، از وضعیت فضاهای داخلی اطلاعی در دست نیست و ممکن است بر اثر تداوم بی‌مِهری و بی‌توجهی بیشتر، با فرسایش تدریجی، دچار آسیب‌های جبران ناپذیری شود.

با توجه به اظهارات محمدعلی ایزدخواستی، مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان، در خصوص لزوم تحلیل سازه و تزیینات برای آغاز مرمت اساسی، «اصفهان‌زیبا» پیگیر مراحل مرمت و بازسازی این بنای ارزشمند و مشخص‌شدن وضعیت حقوقی آن خواهد بود.