لایو اینستاگرامی ویژهای برای رونمایی از کتاب «خانههای قاجاری اصفهان» به میزبانی صفحه رسمی ادارهکل میراث فرهنگی استان، ترتیب داده شد که گزارش این گفتوگوی زنده میان علی محمد فصیحی، مشاور رسانهای مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، با آزاده حریری، پژوهشگر دوره دکترای معماری دانشگاه هنر اصفهان، را در این صفحه میخوانید. این کتاب با حمایت سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری اصفهان و سازمان نظاممهندسی ساختمان اصفهان منتشر شده است.
اولین صفحه میراث و گردشگری هفته فرهنگی اصفهان را به موضوعی اختصاص میدهیم که در سالهای اخیر با توجه ویژه علاقهمندان و فعالان دو حوزه معماری و میراث فرهنگی روبهرو شده و دریچه جدیدی را به روی شناخت کالبد وسیع و ارزشمند این شهر گشوده است. اصفهان همیشه با مساجد، پلها، میدان و کاخهای تاریخیاش شناخته شده و آنقدر این میراث گرانقدر هوش از سر همه ما و گردشگران بردهاند که یادمان رفته در کالبدی که چنین فضاهای شهری ارزشمند و پیشرویی وجود داشته، قطعا «خانه»های ارزشمندی هم ساخته شده بوده که معنای زندگی و جهانبینی بخش مهمی از مردمان روزگار شکوه اصفهان را اتفاقا باید در آنها جست و جو کرد. رونمایی آنلاین از کتاب «خانههای قاجاری اصفهان» عنوان لایو اینستاگرامی جدید صفحه اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان (isfahan_cthh@) بود که به میزبانی علی محمد فصیحی، کارشناس ارشد میراث فرهنگی و با حضور آزاده حریری (hariri.arc@) پژوهشگر دوره دکترای دانشگاه هنر اصفهان، برگزار شد. پیش از این، کتاب «گذری بر معماری خانههای تاریخی اصفهان» را به قلم مریم قاسمی سیچانی دیده بودیم و حالا در کتاب تازهبهقلم او و آزاده حریری، شش خانه تاریخی مهم اصفهان که قدمت قاجاری دارند، بهطور مفصل معرفی و تحلیل شدهاند. به روایت حریری، کار پژوهش و تولید محتوای کتاب از سال 1393 آغاز شده و کتاب در بهار 1400 با حمایت سازمان نظام مهندسی اصفهان، شهرداری اصفهان، بنیاد فرهنگی معتمدی و انتشارات باغ نظر به دست مخاطبان رسیده است. روند هم اینگونه بوده که در ابتدا محققان کتاب، واکاوی جایگاه خانههای تاریخی را از رهگذر مطالعه جامع اسناد و متون تاریخی و سفرنامهها انجام دادهاند. سپس به تجزیه و تحلیل و دستهبندی یافتهها پرداختهاند و به گونهشناسی خانههای قاجاری اصفهان دست زدهاند. در این مرحله نیز سه تیپ خانه قاجاری بر اساس وجوه فرهنگی، اقتصادی، سیاسی مختلف معرفی شدهاند و سپس به شش خانه که هر کدام نماینده یکی از این سه تیپ محسوب میشوند، هم بهطور کامل و مفصل پرداخته شده است.
از خانه الفت جز آه چیزی نماند!
خانه تاریخی علامه الفت در محله حسنآباد یکی از شش خانه مورد بحث است که در نوع خود ویژه بوده اما در دهه 80 به کل تخریب شده است. به روایت حریری، پیش از تخریب این خانه، دکتر مریم پهلوانزاده، پژوهشگر، معمار و استاد دانشگاه، از این خانه عکسها، نقشهها و اسناد مکتوبی تهیه کرده بود که همین عکسها به عنوان مرجع مطالعات نویسندگان این کتاب قرار گرفتند. روند مطالعات خانه هم از کل به جزء بوده است. جایگاه خانه در محله و بستر شهر هم بررسی و تحلیل شده و به تحلیل عرصه و عناصر خانه نیز پرداختهاند. مرحوم خانه الفت اجزا و عناصر نسبتا نوظهوری هم داشته؛ مثلا در زمانهای که حتی خانههای متمولین هم حمام سرخانه نداشتند، این خانه از وجود چنین عنصری بهرهمند بوده است. ارتباطات همسایگی خانه هم جذاب و از طریق کوچه سرپوشیده بوده است. بین خانه تاریخی بردار و پسر علامه الفت با خانه او از طریق همین کوچههای سرپوشیده پیوند ایجاد شده بوده است. اما در مورد شخصیت فرهنگی علامه الفت هم در کتاب توضیحاتی آمده از جمله اینکه خانه او پاتوق یکی از اولین انجمنهای ادبی و فرهنگی اصفهان بوده است.
خانه بهشتیان،خانه تولید مداری که مأمن میراثدوستان میشود
خانه بهشتیان یکی از شش خانه موردبحث این کتاب است. خانهای در دو قدمی مسجد جامع عتیق، حمام شیخبهایی و عصارخانه جماله که این روزها در دست مرمت است و مراحل مرمت را هم میتوانید از طریق صفحه اینستاگرام خانه (beheshtianhouse@) پی بگیرید. عباس بهشتیان، اصفهاندوستی بود که ردپایش در حفاظت و مرمت از شماری از ابنیه تاریخی مهم اصفهان دیده میشود و داستان خوابیدنش جلوی تانکهای نظامی برای جلوگیری از عبور نمادینشان از روی سیوسهپل را بارها شنیدهایم. از همین خانه هم بود که وقتی صدای بمباران مسجد جامع عتیق را در جنگ هشتساله شنید، هراسان به طرف مسجد دوید و در میانه راه چشمش را بر اثر برخورد با میخ از دست داد. او حالا در تکیه میرفندرسکی تخت فولاد آرمیده، اما خانه تاریخیاش که ردپای زندگی او و نسلهای قبل را در خود دارد، قرار است مأمن اصفهاندوستان شود. خانهای که به تعبیر نویسندگان کتاب «خانههای قاجاری اصفهان» یک «خانه تولیدمدار» و «بهترین الگوی کار خانگی» بوده است. عباس بهشتیان در خانهاش کارگاهی درست کرده بود و ممر درآمدش عصارهگیری با همین کارگاه شبهعصارخانهای بوده است؛ آن هم با دستگاه ابداعی جدش، محمدحسن عصار. حریری با تأکید بر اینکه به جز معرفی خانه درباره شخصیت مالک خانه هم در کتاب توضیحاتی آورده شده، گفت: «عباس بهشتیان جزو کسانی بود که در انجمن نامگذاری معابر فعال بود و برای حفاظت از بناها در کنار مسئولان تلاش میکرد. نامههایی که با این مضمون او به مسئولان مختلف نوشته در اسناد وجود دارند. اگر امروزه در دنیا به دنبال افزایش مشارکت مردمی در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی هستند، عباس بهشتیان الگوی مشارکت مردمی در روزگار خودش بوده است. در دنیا خانههای شخصیتها را طوری که یاد او زنده نگه داشته شود، نگهداری میکنند. امیدواریم این خانه هم مکانی برای میراثدوستان و افزایش مشارکت مردمی در حوزه حفاظت از میراث شود.» به روایت او نقشههای با کیفیت خانه و اسناد مرتبط و مستندسازی دقیق تزئینات خانه بهشتیان از جمله محتوایی است که در این کتاب در دسترس مخاطبان قرار گرفتهاند.
خانه ملاباشی؛ از صلح دادن حاکمیت و مردم تا گردشگرپذیری
خـــانه مـــلابــــاشی یا خــــانه مـــعــتــمدی (@motamedi_house) را در سالهای اخیر گردشگران اصفهان بسیار شناختهاند و یکی از خانههای قاجاری نجاتیافته و جذاب است که به زنجیره گردشگری اصفهان افزوده شده است. به روایت حریری این خانه در محله پاقلعه که یکی از محلات تاریخی مهم اصفهان است قرار دارد و به همین دلیل هم در کتاب ابتدا به معرفی محله و بررسی تاریخی زیست این منطقه پرداختهاند. به روایت او، خاندان ملاباشی، در زمان ظلالسطان از خاندانهای تأثیرگذار شهر بودند و به عبارتی، مسئولیت و نقش کنترل و تعدیل رفتارهای ظلالسطان و در اصل تسهیلگری ارتباط حاکمیت و مردم را برعهده داشتند! جالب اینکه گذری وجود داشته که متصلکننده خانههای این خاندان بوده و خانه میرزا رضا و میرزا محمود ملاباشی را به هم متصل میکرده است. خانههای این چهرهها هرکدام چند هستهای با حیاط مستقل بودهاند. دکتر معتمدی خانه میرزارضا ملاباشی را احیا و به مقصد گردشگری تبدیل کرده است اما متأسفانه خانه میرزا محمود ملاباشی که خانهحسینیه هم بوده، سریع تجزیه شده و فقط باغ ملاباشی از آن باقی مانده است. البته تا سالهای قبل در این خانه عزاداری انجام میشده و حتی فیلمهای سینمایی مختلفی هم در این لوکیشن ساخته شدهاند. خانه میرزا محمود مثل انگورستان ملک، وقف اولاد بوده است. نکته جالب اینکه نقشه این خانهها و هستههای ازبین رفتهشان به طور کامل در کتاب آمده است. این مجموعه در انتهای گذر، حمام سرخانه دوقلو هم داشتهاند که تخریب شده است. به گفته آزاده حریری، خانه میرزارضا چهار هستهای بوده اما یکی از هستهها از بین رفته است. داستانش هم این بوده که میرزا رضا ملاباشی پسری داشته که در جوانی فوت شده است و طبق اعتقادات آن زمانه، تقصیر را به گردن نحسبودن خانه انداختهاند و همین شده که خانهاش به زندگی خدم و هشم اختصاص پیدا کرده و کم کم از بین رفته و تجزیه شده است. خانه میرزا رضا ملاباشی از دو بخش اندرونی و بیرونی تشکیل شده و دلیلش هم فعالیتهای بانی خانه بوده است. اندرونی تزیینات مفصلی دارد از جمله ارسی 9 لنگه ویژهای که حالا در اینترنت که نام خانه را جستوجو کنید شماری از عکسهای گردشگران در این خانه پای همین ارسی گرفته شدهاند. به روایت حریری یکی از جبهههای اندرونی قدمت بیشتری دارد و توپولوژیاش شبیه خانههای صفوی است. در مورد این مجموعه خانهها نکته جذاب دیگر، مفهوم «خانه گسترده» است. به روایت حریری، از این تیپ خانهها در اصفهان بسیار کم باقی مانده اما در خمینیشهر هنوز تعداد قابلی توجهی وجود دارد.
خانه امینالتجار؛ خانهموزهای پیشرو و مؤثر که جویده شد!
خانه امین التجار شاهنشینی دارد که هوش از سرتان میبرد. اصلا دیدن همین یک اتاقش مفهوم زندگی و هنر را در ذهن بیننده تغییر میدهد و خودش بهتنهایی یک موزه لوور است! لوورِ تزئینات و آرایههای معماری. اینها را وقتی چند ماه پیش، اجازه دیدن این خانه را پیدا کردم، فهمیدم و البته قرار است به زودی پرونده مفصلی از این خانه جویدهشده هنوزباشکوه برایتان در همین صفحه منتشر کنیم. اما عجالتا باید بگویم یکی از خانههای معرفی شده در کتاب مورد بحث، همین خانه امینالتجار است در محله تل عاشقان. خانهای که با احداث گذر عبدالرزاق، جبهههای غربی و شرقی و جنوبیاش از بین رفت، اما دیدن فقط همین جبهه شمالیاش کافی است که برق از سرتان بپرد! به روایت حریری، تصاویری از این خانه برجای مانده که نشان میدهد روزگاری پاتوق انجمن تجار اصفهان، از جمله انجمنهای بانفوذ و جریانساز سیاسی اصفهان بوده است. بنابراین مشخص است که این خانه نقش فرامسکونی داشته است با هزار داستان ناگفته جذاب! مثلا اینکه معینالتجار (افتخار التجار) و امینالتجار دو برادر بودند که در این خانه زندگی میکردند و زندگیشان طبق الگوی زندگی گسترده بوده است تا اینکه تصمیم میگیرند مرزهای خانوادگی را جدا کنند. نتیجه البته جذاب است! حالا کمی دورتر از خانه تکهپارهشده امینالتجار، «خانه اعلم» را داریم که به دست افتخارالتجار ساخته شد، تصاویری از خانواده امین التجار در لایههای گچبری را در خود دارد و دو خانه بسیار شبیه هم هستند و مبین ارتباط خویشاوندی صاحبخانهها! خانه دوم حالا برای ما شاهدی است که میتوانیم شکوه واقعی خانه امین التجار را پیش از تکهپاره شدنش، تجسم کنیم، چرا که این خانه مرمت شده و نجات یافته است. آزاده حریری در توصیف این خانه توضیح داد: «یکی از ویژگیهای خانه امینالتجار وجود مبلمان تاشوست که در زمان خودش بسیار حرکت پیشرویی بوده است. همچنین تزئینات فاخری دارد. در این خانه تالار و پس تالار داریم. جدولی در این کتاب تهیه شده که روند کاربریهای خانه را نشان میدهد و مخاطب متوجه تنوع کاربریهای بنا میشود. خانه امین جزو اولین خانههای اصفهان بود که خریداری و ثبت ملی شد و از ابتدا پایگاهی برای شناسایی خانههای تاریخی اصفهان بوده است.»
علیمحمد فصیحی در ادامه این صحبتها خبر داد که قرار است بهزودی خانه امینالتجار به محل نمایندگی پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور تبدیل شود. مشاور مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان این را یک «خبر خوب» دانست، اما اجازه بدهید بگویم کاش این اتفاق نیفتد! کاش این خانه به «خانهموزه» تبدیل شود. در تهران این اتفاق برای «خانه مینایی» افتاده و حالا یک خانه موزه جذاب است برای شناخت تاریخ مهمترین خیابان پایتخت و چهرههای تاریخی خانه و محله. خانه امینالتجار به لحاظ معماری و تنوع آرایهها و تزئینات معماری هزار برابر ارزشمندتر از خانه مینایی است و اگر کاربریهای تاریخی و تاثیرگذاری تاریخی،اجتماعی وسیاسیاش را هم در نظر بگیریم، بیشک استحقاق «خانهموزه» شدن را دارد. این خانه را باید تکتک اصفهانیها که نه فقط، همه کسانی که پایشان به اصفهان میرسد، ببینند و درک کنند و تبدیل شدنش به «محل اداری» جفا در حق خانه است.
خانه باجغلی؛ جواهری برای شناخت سه دوره معماری خانهها
«خانه تاریخی باجغلی» یا «خانه میرزا علی صراف»، هم یکی از خانههای قاجاری معرفی شده در این کتاب است که کمتر اسمش را شنیدهایم. خانهای در محله خواجو که در جبهه جنوبی وجوه معماری صفوی را دارد، در جبهه شمالی وجوه معماری قاجاری و در جبهه شرقی معماریاش پهلوی است. به روایت حریری، به دیدار این خانه که نائل شوید، سه دوره معماری مسکونی اصفهان را یکجا در یک کالبد میبینید. حوضخانه تیپ صفویاش با یک فضای نیمهباز رو به حیاط (شبیه الگوی خانههای جلفا) و تکبادگیرش از جمله جذابیتهای این خانه هستند. الگوی مشابه این خانه بادگیردار، «خانه آقا کمال» بود که متاسفانه از بین بردندش. آزاده حریری توضیح داد: «خاندان صراف که نام قبلیشان باجغلی بود، از تأثیرگذاران دوران خودشان بودند. در کتاب، روند افزایشی فضاهای خانه توضیح داده شده است؛ به این صورت که مخاطب متوجه میشود جبهه جنوبی خانه، جبهه اول بوده و آجرکاری معرق نفیسی دارد.» این خانه امروزه در اختیار صدا و سیمای مرکز اصفهان است و بازدید از آن با مجوز برای پژوهشگران امکانپذیر است.
خانه کیانپور؛ خردپیمونِ زیبا
خانه دیگری که در این کتاب به طور مفصل تشریح شده است، خانه تاریخی کیانپور (@Kianpour.house) در «محله پشت بارو» است. خانهای که به روایت آزاده حریری، «خانه خردپیمون» محسوب میشود اما در هر سه جبهه اتاق ارسی دارد. این در حالی است که در آن زمان وجود ارسی فقط برای خانههای نفیس متداول بوده است. مثلا در خانه اخوان حقیقی یا خانه میرزا رضا ارسیهای ارزشمندی میبینیم و بسیار جالب است که در خانه نسبتا کوچک کیانپور شاهد چنین تزئیناتی باشیم. این خانه تاریخی حالا به اقامتگاه تبدیل شده و عضوی از زنجیره گردشگری اصفهان محسوب میشود.
خانههای اصفهان آبروی معماری قاجاری هستند
علی محمد فصیحی در این گفتوگو، این نکته را مطرح کرد که برخی از استادان معماری و مرمت دوره قاجار را دوره انحطاط معماری میدانستند و به نظر میرسد انتشار چنین کتابی یک مثال نقض برای این حکم باشد. حریری با تأیید این صحبت و اشاره به گفتههای اساتیدی مانند مرحوم دکتر باقر آیتاللهزاده شیرازی، تصریح کرد: «نکته اینجاست که دوره صفویه دوره اوج معماری است و بناهای عامالمنفعه متنوعی ساخته شده است. اما در دوره قاجار بهشدت دوره صفوی این اتفاق نیفتاد. البته در دوره فتحعلیشاه و صدر اصفهانی نهضتی در اصفهان به وجود آمد که طی آن، خانههایی با سبک دوره صفوی ساخته شدند؛ اما این ماجرا ادامه پیدا نکرد. تا اینکه در دورههایی با تلاش شخصیتهایی مثل آیتالله شفتی بناهایی مثل مسجدسید در اصفهان ساخته شدند. بنابراین در دوره قاجار به طور کلی، بناهای عامالمنفعه زیادی نداشتیم، اما خانههای تاریخی قابل توجهی توسط عالمان مذهبی، تجار و رجال سیاسی ساخته شدند.»
به روایت او، میتوان خانههای دوره قاجار را به سه دوره تقسیم کرد؛ در دوره اول، خانهها به سبک دوره صفوی ساخته میشدند. در دوره دوم رنگ و تزئینات پررنگ و لعابتری اضافه شد که بخشی از این تغییر به دلیل ارتباطات رجال صاحبخانه با فرنگ بود. در دوره سوم هم خانههایی به سبک خانههای کوهستانی و الگوهای کردی ساخته شدند.
دو نقطه قوت کتاب «خانههای قاجاری اصفهان»
یکی از نقاط قوت کتاب به روایت نویسندهاش، این است که این خانهها مانند تکدانههای تسبیح معرفی نشدهاند و سعی شده به حال و هوای محلات قدیمی مثل حسنآباد، جماله و… هم پرداخته و محلههای تاریخی اصفهان هم معرفی شوند. نویسندگان با رجوع به متون و اسناد تاریخی جایگاه محلاتی را که خانههای مورد نظر در آنها قرار گرفتهاند طی دورههای مختلف تاریخی بررسی کردهاند و جالب اینکه به جز بررسی وجوه فیزیکی و ظاهری خانهها شاهد معرفی شخصیتهای صاحب و ساکن خانهها هم هستیم و به عبارت روشنتر، ردپای بحثهایی در حوزه «انسانشناسی مسکن» را هم در این کتاب میبینیم. در این میان، خانه علامه الفت، خانه ملاباشی و خانه بهشتیان متعلق به رجال سیاسی زمانه خودشان بودهاند و نویسندگان کتاب هم در تحلیل خانهها به این بعد هم توجه ویژه داشتهاند، چرا که اگر وجوه انسانی و روابط فردی و اجتماعی همپیوند خانهها را نادیده میگرفتند، پایههای تحلیل میلنگید.
چه تعداد خانه قاجاری در اصفهان داریم؟!
به روایت آزاده حریری، کتاب «خانههای قاجاری اصفهان» توسط انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان (واحدخوراسگان) و انتشارات معمارخانه باغ نظر منتشر شده است. در انتخاب شش خانه مورد بحث در کتاب، روش کیفی هدفمند را در پیش گرفتهاند و خانههایی را انتخاب کردهاند که بیشترین دادهها دربارهشان وجود داشته است. البته در انتهای کتاب جدولی منتشر شده که اسامی کل خانههایی که نامشان به طریقی در کتاب آمده را یکجا به مخاطبان نشان میدهد و درباره وضعیت کنونی و آدرس و نام دقیقشان هم به پژوهشگران راهنمایی میدهد. کتاب هم با حمایت سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان، سازمان نظام مهندسی ساختمان اصفهان، بنیاد فرهنگی معتمدی و شهرداری اصفهان منتشر شده است. در انتهای لایو اینستاگرامی یکی از مخاطبان درباره تعداد خانههای قاجاری اصفهان از حریری سؤال کرد و او پاسخ داد: «در سال 95 که از اداره کل میراث فرهنگی اصفهان استعلام گرفتم، بیش از 300 خانه تاریخی مربوط به دوران قاجار شناسایی شده بود.»
