هزار داستانِ زدودن غبار از پیشانی چهلستون

داربست‌های ایوان چهلستون این روزها ضدجاذبه‌ترین بخش جدایی‌ناپذیر بنا شده‌اند و خب حق طبیعی همه ما میراث‌دارانِ این میراث جهانی بشر است که بدانیم بر بالای این داربست‌ها چه می‌گذرد و اصلا چرا باید این همه وقت تحملشان کنیم! پاسخ به این پرسش‌ها موضوع جدیدترین لایو اینستاگرامی صفحه رسمی اداره‌کل میراث فرهنگی استان اصفهان (@isfahan_cthh) بود. علی‌محمد فصیحی، مشاور رسانه‌ای مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، میزبانی این لایو را برعهده داشت. مهمانان او به‌جز مخاطبان میراث‌دوست، دو کارشناس مدعو هم بودند: دکتر بهشاد حسینی که نظارت بر انجام مرمت را برعهده داشت و آقای کاظمیان که نماینده پیمانکار مرمت تزیینات بود. این لایو در ارتفاع 16متری از سطح زمین بر فراز ایوان کاخ چهلستون برگزار شده
است!به روایت حسینی که دانش‌آموخته دکترای مرمت اشیای تاریخی و فرهنگی از دانشکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان است، پروژه مرمت تزیینات ایوان چهلستون از 1396 و از جبهه جنوبی ایوان کلید خورده و از سه بخش تشکیل شده است: اول، تثبیت و استحکام‌بخشی و پاک‌سازی تزیینات؛ دوم، نجاری و ساخت قطعات مفقوده و آسیب‌دیده و تعمیرات و سوم، موزون‌سازی کلی و تثبیت نهایی.
او اولین اتفاق مهم و تأثیرگذار بر سلامت ایوان را آتش‌سوزی مهیب زمان شاه سلطان حسین صفوی دانست؛ اتفاقی که تخریب‌های زیادی را به همراه داشت و البته در همان زمان هم مرمت‌هایی را برای سرپا نگه‌داشتن و بهبودش انجام دادند. نکته جالب توجه این که، حسینی از سنگ قبری در تخت فولاد یاد کرد که به کشته شدن متوفی بر اثر زیر آوار ماندن همین آتش سوزی اشاره دارد و نکته جالب دیگر این‌که در فرایند فعلی مرمت، ردپایی از تزیینات پیش از آن آتش‌سوزی هم دیده شده است. به روایت حسینی تا دهه 40 شمسی اتفاق بزرگ دیگری در چهلستون نیفتاده است؛ فقط در دوران رضاشاه تعمیرات کمی انجام و در اواخر دهه چهل و البته در دهه پنجاه با حضور گروه ایزمئو اقدامات بنیادینی برای چهلستون انجام شده است. به‌جز مرمت اجزای چوبی بنا، کار مهم این بوده که ستون‌ها را شکافته‌اند و تیرآهن‌هایی قرار داده و به عبارت روشن‌تر، وزن سقف را بر این تیرآهن‌ها منتقل کرده‌اند. گروه ایتالیایی ایزمئو اقدامات استحکامی مختلفی در خرپاها و مرمت تزیینات انجام دادند تا این که بعد از انقلاب استادکارهای ایرانی کارهای مرمتی را برعهده گرفتند.
اما چرا این ایوان نیازمند مرمت است؟ بخشی از دلیل به پرندگان برمی‌گردد. آن‌طور که حسینی می‌گوید، طی سال‌های متمادی کبوترها از طریق شباک‌های پیشانی ایوان وارد شده‌اند و انبوهی از فضله‌ها در فضای دوپوش ایوان جمع شده است. طی سال‌های ایزولاسیون، رطوبت هم به این قسمت نفوذ کرده و شورابه‌هایی پدیده آمده و داغ‌هایی را بر سقف ایوان ایجاد کرده است. در بعضی از قسمت‌ها هم وزن فضولات باعث ضعیف‌شدن تزیینات و ریختنشان شده بود. نکته دیگر این‌که تزیینات لایه‌چینی و رنگی هم طی این سال‌ها پوسته‌پوسته شده بودند؛ به‌طوری‌که یک وزش باد برای جداشدنشان کافی بود.
در ادامه این صحبت‌ها، آقای کاظمیان، کارشناس مرمت که به نمایندگی از آقای ملک‌احمدی، پیمانکار مرمت، در  این لایو حضور داشت هم به توضیح روند پرداخت. به روایت او تا به حال پروژه مرمت تزیینات ایوان چهلستون تا چهار فاز پیش رفته است. آسیب عمده‌ای هم که به این تزیینات وارد شده، پوسته شدن لایه‌های رنگ و لایه چینی و طلاچسبان و داغ‌هایی است که به مرور زمان به دلیل نشت آب و فضولات ایجاد شده‌اند؛ بنابراین تیم مرمت، عملیات پوسته چسبانی لایه‌های رنگ و تزیینات روی سقف را در دستور کار قرار دادند. زدودن مرمت‌های قبلی که تغییر رنگ داده بودند، برداشتن داغ‌ها و لک و البته موزون‌سازی رنگی سقف بعد از کارهای نجاری همه از جمله فعالیت‌های تعریف شده برای این گروه بوده است. کاظمیان تأکید کرد که آسیب‌های وارده بسیار متفاوت هستند؛ اما نکته مهم این است که باید هم‌زمان برطرف شوند؛ به همین دلیل ظرافت پروژه مرمت بسیار زیاد است.در بخش دیگری از لایو، بهشاد حسینی به آسیب‌هایی که غبارهای اصفهان بر سر چهلستون می‌آورند هم اشاره کرد و افزود: «اقلیم اصفهان به‌دلیل ساختار زمین  طوری است که غبارزاست؛ بنابراین به‌جز مشکل پوسته‌شدن تزیینات، درگیری‌شان با غبار را هم داریم. برای پاک‌سازی، فرایند  تخصصی و برنامه‌ریزی شده‌ای نیاز است. یک معضل دیگر این است که به واسطه شکاف‌ها و درزها عنکبوت‌هایی داریم که در اینجا زندگی می‌کنند. شاید به خودی خود به تزیینات ضرری نزنند و اتفاقابا تغذیه از حشرات و آفت‌ها کمک هم بکنند، اما تارهایی می‌تنند که غبار جذب می‌کنند و به این ترتیب تغییرات شیمیایی اتفاق می افتد. غبار فقط گرد و خاک نیست. از بعد از انقلاب صنعتی گردو غبار شامل ذرات و مواد شیمیایی حاصل از دود موتورهای احتراقی و مواد شیمیایی بوده و پر از کاتالیزورهای فلزی هستند که مستقیما روی تزیینات می‌توانند اثرگذار باشند.»
نکته قابل توجه دیگر به روایت حسینی این است که طی دوران خشک‌سالی و تغییرات اقلیمی هجوم آفت‌های چوب را هم باید پیش بینی کرد. اولین چیزی که به نظر خیلی‌ها می‌رسد، موریانه است؛ اما بدتر از موریانه، سوسک چوب است که می‌تواند ماه‌ها و سال‌ها بدون اینکه توجهی جلب کند، تخریب تدریجی را رقم بزند.
حسینی اضافه کرد: «پاک‌سازی تزیینات ایوان چهلستون پروژه‌ای چندجانبه و تخصصی است. مواد پاک‌سازی باید طوری باشند که کمترین آسیب را به هر کدام از لایه‌هایی که جنس متفاوتی دارند، وارد کنند. نوع حلال‌ها مهم‌اند؛ چون نباید تهدیدی برای ورق طلای باقی مانده باشند.»
او در پاسخ به پرسش مخاطبان لایو که درباره استفاده از مواد طبیعی برای مرمت پرسیده بودند، توضیح داد: «خیر! ما با مواد طبیعی مرمت را انجام نمی‌دهیم. البته در بحث قطعات چوبی، حتما از چنار متعلق به همین اقلیم استفاده می‌کنیم؛ حتی مجاز به آوردن چوب چنار از شهرهای دیگر نیستیم؛ ولی مثلا از صمغ عربی که قبلا  استفاده شده است، استفاده نمی‌کنیم؛ چون این‌گونه مواد طبیعی جواب‌گوی کار مرمت ما نیستند و با پیشرفت علمی که اتفاق افتاده مواد خیلی بهتری داریم که کمتر دچار اضمحلال می‌شوند و پاک‌سازی‌شان راحت‌تر است. همچنین باید تفاوت بخش‌های مرمت شده و نشده مشخص باشد تا اگر مشکلی رخ داد و در آینده خواستند مرمتی انجام دهند، بدانند کدام لایه اصیل بوده و برای کدام لایه موزون‌سازی شده است.
علی محمد فصیحی، از حسینی خواست که اتمام عملیات مرمت را پیش‌بینی کند و او با تأکید بر این‌که خوشبختانه فعلا اعتبارات خوبی در فصل مناسب تأمین شده است، ابراز امیدواری کرد که اعتبارات لازم همچنان تأمین شوند تا شاهد پیوستگی مرمت و اتمام عملیات در سریع‌ترین زمان ممکن باشیم. به روایت او قطعا این پروژه تا بعد از 1400 ادامه خواهد داشت و ماجرای فاز دوم که به نجاری‌ها و جایگزینی قطعات چوبی اختصاص دارد هم فاز مهمی خواهد بود. حسینی بسته بودن بنا به دلیل شیوع کرونا را یک فرصت برای پیشبرد بهتر عملیات مرمت دانست.
یکی از مخاطبان لایو درباره عیار ورقه‌های طلای سقف پرسید و حسینی پاسخ داد: «این ورقه‌های طلا در ابعاد میکرونی هستند. در دوران صفویه روش تولید این ورقه‌ها به این صورت بوده که یک ساچمه طلا به اندازه یک نخود را بین دو لایه چرم شتر می‌گذاشتند و می‌کوبیدند تا به اندازه سکه و بعد، بزرگ‌تر و حتی در ابعاد نون لواش برسد؛ سپس این لایه مطلا را بین دو لایه ورق کاغذ نگه می‌داشتند و برای نگارگری و لایه‌چینی از آن استفاده می‌کردند. گاهی درصد مس داخل لایه زیاد بوده که این ورقه‌ها به‌مرور زمان به رنگ سبز درمی‌آمدند. اما اینجا در چهلستون مشخص است که از طلای با عیار خوبی استفاده کرده‌اند. البته چون ضریب انقباض و انبساط طلا با زمینه لایه‌چینی پشتش، متفاوت است، طی این چند صد سال، بسیاری از ورقه‌های طلا پودر شده و ریخته‌اند.»
این دانش‌آموخته دکترای تخصصی حفاظت و مرمت با تأکید بر این‌که در این سقف چندین بار استحکام‌بخشی و موزون‌سازی رنگی انجام شده است، توضیح داد: «استادکارهای مرمت در سال 59 با اجازه گروه ایزمئو ترکیبی از پریمال و گچ ساخته و به رنگ روشن رسیده بودند و رورنگی انجام داده بودند. به عبارتی به جای اینکه داغ‌های ایجاد شده روی سقف را اصولی بردارند، رویشان رنگ زده بودند و در بعضی از قسمت‌ها هم وصله‌پینه‌ای رفتار کرده‌بودند! ما این موارد را هم تصحیح می‌کنیم.»
مخاطبان از حسینی درباره تجدید تزیینات ستون‌ها هم پرسیدند و او پاسخ داد: «اسناد محکمی که بتوانیم تزیینات را به‌طور کامل شناسایی و اجرا کنیم، وجود ندارد؛ مثلا از روی داغ آئینه‌های موجود در بعضی از ستون‌ها متوجه می‌شویم که آئینه‌کاری‌هایی وجود داشته، ولی جزئیات طرح‌ها را نمی‌دانیم.»
قدم‌زدن بر چوب‌های داربست‌ها، برای همه کار آسانی نیست؛ به‌خصوص وقتی بخواهید لایو اینستاگرامی‌تان بی‌خطر تمام شود! دوربین بر تزیینات می‌گردد و به کتیبه‌های بالای ایوان که اشعار جالبی بر خود دارند، می‌رسد. بهشاد حسینی تأکید می‌کند که مرمت این کتیبه سرتاسری را هم در پروژه اخیر برعهده داشته‌اند؛ کتیبه آبی لاجوردی که طی زمان تیره شده بود و البته کشته‌بری‌های بالاتر  هم در پروژه بوده است.