بیگمان تحقق یکی از آرمانهای مشروطیت، یعنی تعمیم آموزشوپرورش و خارجکردن انحصار آن از دست طبقات بالای جامعه، در دهه ده و بیست به انجام رسید. در این زمان موانع پیشین رفع و نهضت عظیمی برای تأسیس مدارس جدید در سراسر ایران آغاز شد. در سالنامه معارف اصفهان مربوط به سال 1314_1313، میتوان به رشد چشمگیری که آموزشوپرورش استان اصفهان تا آن زمان با آن مواجه شد، پی برد.
دبیرستان اصفهانی با طراحی گدار و اجرای ماکسیم سیرو
شاید بتوان گفت گل سرسبد مدارس اصفهان در آن دوران ، «دبیرستان سعدی» باشد. عمارت این مدرسه از صفر و در زمین خالی برای ساخت یک دبیرستان پایهگذاری شد. عمارتی که میخواست بیانگر نگاه و فضای نوینی باشد که در کشور به وجود آمده است. شاید درست در جوار میدان نقشجهان که ویترین صفویه بود، این عمارت هم قصد داشت جلوهای از حکمرانی پهلوی باشد. به همین خاطر دبیرستان سعدی توسط آندره گدار طراحی و توسط ماکسیم سیرو اجرا شد. عمارت این دبیرستان همچون معماری دبیرستان هنرهای زیبای اصفهان که هنوز هر دو برقرار هستند، یادآور بناهای عصر هخامنشی است با ستونها و ایوانهای بلند و طاقهای هلالی.
از مدرسه مالیه و ملیه تا دبیرستان نمره یک دولتی و سعدی
«در سال 1291 ش یکی از مستخدمان بلژیکی دولت ایران که در آنوقت رئیس مالیه (اداره اقتصاد و دارایی) اصفهان بود، آموزشگاهی در پشت عمارت تاریخی چهلستون به نام مدرسه “مالیه” افتتاح نمود… چند سال بعد صادق انصاری که مدتی هم رئیس اداره معارف اصفهان گردید، مدیریت مدرسه را بر عهده گرفت و نام آن را به “ملیه” تغییر داد. این مدرسه به دلیل نامناسب بودن محل در سال 1299 ش به یکی از بناهای قدیمی (باغ کاج) در نزدیکی مکان سابق، که تا آن زمان اداره بلدیه اصفهان در آن مستقر بود، انتقال یافت و ابتدا به “دبیرستان نمره یک دولتی” و سپس به “دبیرستان سعدی” موسوم گردید.» (عسکرانی، 1398، ص 143) اما اینهمه داستان دبیرستان سعدی نیست؛ چرا که از همان سال 1299 تلاش برای بهسازی و بازسازی دبیرستان آغاز شد و نامهنگاریهای زیادی صورت گرفت تا اینکه سرانجام «چسبیده به عمارت دبیرستان سعدی، زمینی با مساحت افزون بر 13 هزار مترمربع قرار داشت که در اختیار نظامیان بود و استفاده چندانی هم نمینمودند. این محل نیمهویرانه باقیمانده یکی از عمارتهای دوران صفویه به نام تالار طویله بود که در فاصله دو ساختمان تاریخی دیگر (عالیقاپو و تالار اشرف) قرار داشت و بهعنوان میدان مشق سربازان استفاده میشد. سرانجام این زمین در اختیار اداره تازه تأسیس معارف قرار گرفت و از همان ابتدا تلاش بیوقفهای برای احداث ساختمانی شایسته اولین دبیرستان دولتی اصفهان آغاز گردید.» (عسکرانی، 1398، ص 144) زمین تحویل شد؛ اما اداره معارف به دلیل کمبود بودجه قادر به این کار نبود. در این میان راهحلهایی گفته شد و نامهنگاریهایی با مقامات انجام یافت که در کتاب «فرهنگ و فرهنگیان اصفهان» آمده است. (عسکرانی، 1398، صص 151_ 150)
قرار بود وزارت معارف برای اصفهان سنگتمام بگذارد!
اوضاع چنین بود تا در سال 1313 که علیاصغر حکمت وزیر معارف ایران بود و شخص فعالی به نام تاجالدین امامزاده ریاست معارف اصفهان را داشت. آنها روز بعد از جشن سالیانه معارف اصفهان که هر سال در 28 اسفند برگزار میشد، مراسم دیگری ترتیب دادند و همگی به محل ساخت دبیرستان آمده و در روز 29اسفند1313 با حضور وزیر معارف، کلنگ ساخت دبیرستان سعدی بر زمین زده شد. وزیر معارف در این جشن اعلام کرد که ساخت این نوع دبیرستانها با هزینه دولت یک پروژه ملی است که در بعضی شهرهای دیگر نیز اجرا شده است. در این سخنرانی آمده بود: «در سنه ماضیه شالوده چند باب دبیرستان در نقاط مختلفه یعنی در مازندران، مشهد، رشت، زنجان، همدان ریخته شد. در نقاطی که مدارس دولتی عمارت مخصوص نداشتند و اجارهنشین بودند، شروع به بنایی کردند. شهر اصفهان نیز از لحاظ قدمت تاریخی و صنعتی و معماری اهمیت خاصی را حائز است و از طرفی هم در مرکز ایران واقع شده و به مناسبت شهرت تاریخی و به ملاحظه امتیاز صنعتی و معماری به سایر بلاد سرافرازی مخصوصی دارد و ساختمانهای عالی و ابنیه آن موجب افتخار و مباهات ما در مقابل سایر ملل میباشد… نظر به این مراتب برای مدرسه متوسطه دولتی هم بنای آبرومندی که در خور چنین شهر عظیمی باشد لازم بود. این قطعه زمین که ملاحظه میفرمایید برای این منظور در نظر گرفته شد.» (سالنامه معارف اصفهان، 1314، ص 28) از سخنان وزیر معارف برمیآید که وزارت متبوعش قرار است برای اصفهان «سنگتمام» بگذارد.
دبیرستانی که مهمترین ابنیه معارفی جنوب کشور بود
چنانکه گفتیم نقشه ساختمان را آندره گدار طراحی کرد. گدار فارغالتحصیل دانشکده هنرهای زیبای پاریس و از کسانی بود که به تاریخ و تمدن و فرهنگ ایران عشق میورزید. وی برای سازماندهی اداره کل باستانشناسی (عتیقات) و نگهداری و مرمت بناهای تاریخی به ایران آمد و حدود 32 سال در ایران بهسر برد. او حق بزرگی بر گردن آثار و ابنیه تاریخی اصفهان دارد. گدار نمای بیرونی و ابعاد ساختمان دبیرستان سعدی را بهگونهای طراحی کرد که بیشترین تناسب را با مجموعه نفیس تاریخی پیرامون خود داشته باشد (عسکرانی، 1398، ص 152) عمارت اصلی در زمینی به مساحت 1397 مترمربع بنا شد. دو سال بعد دبیرستان سعدی با آن عظمت افتتاح شد. خبر افتتاح این دبیرستان در روزنامه محلی اخگر چنین منعکس شده است: «روز شنبه گذشته بر حسب دعوتی که از طرف اداره معارف بهعملآمده بود، ساعت چهار بعدازظهر جناب آقای حکمران و فرمانده معظم تیپ و سایر رؤسای ادارات و عدد زیادی از محترمین و تجار در سالن زیبا و مجلل دبیرستان سعدی در حالی که جناب آقای حکمت وزیر معارف نیز تشریف داشتند، حضور یافتند. دبیرستان سعدی، که اکنون مهمترین ابنیه معارفی جنوب مملکت است، در فروردین 1314 به امر شاهنشاه بزرگوار کشور نخستین سنگ بنایش به دست جناب آقای وزیر معارف با حضور عدد زیادی از محترمین شهری گذاشته شد و اینک پس از دو سال و یک ماه است که این عمارت با شکوه ساختمانش به اتمام رسیده و یکی از زیباترین عمارات این شهر را تشکیل میدهد.» (روزنامه اخگر، ش 2/1231، 9 اردیبهشت 1316)
دبیرستان سعدی به عمارت جدید رفت و به مناسبت محل مناسب و موقعیت مکانی آنجا یکی از مراکز فرهنگی مهم اصفهان شد. یک دلیل آنکه دارای سالنی بود که سخنرانیهای عمومی از جمله سخنرانیهای سازمان پرورش افکار در آن صورت میگرفت. همچنین آنجا کتابخانه و آزمایشگاه مجهزی داشت که حتی از سطح یک دبیرستان معمولی بالاتر بود. شاید به همین دلیل این دبیرستان افتخار آن را داشت که در سال 1325 وقتی که آموزشگاه عالی بهداری (که بعدها به دانشگاه اصفهان تبدیل شد) برپا شد، به مدت چند سال نخست، کلاسهای درس آموزشگاه در آنجا برگزار میشد. یعنی در واقع آنجا یک مؤسسه مختلط از دبیرستان و دانشگاه بود.
نکته بعد فعالیتهای فوقبرنامه در این دبیرستان است. در سالنامههایی که از این دبیرستان انتشار یافته، خوانندگان به ابعاد گوناگون فعالیتهایی که توسط خود دانشآموزان برگزار میشد، آشنا میشدند. انجمنهای متنوع و متفاوت، فعالیتهای مختلفی را از موسیقی، تئاتر، ورزش، کتابخانه و… در سطح دبیرستان انجام میدادهاند. این دبیرستان حدود نیمقرن از مهمترین دبیرستانهای اصفهان به شمار میرفت.
خاموشی دبیرستان سعدی
به قول مورخ آموزشوپرورش اصفهان، دکتر محمدرضا عسکرانی، به مصداق «دشمن طاووس آمد پَر او» محل مناسب دبیرستان سعدی همواره باعث آسیبرساندن به این مؤسسه فرهنگی بوده است. آزاری که سرانجام به تعطیلی آن انجامید. ماجرا از این قرار است که شهربانی اصفهان از همان اوایل دوران پهلوی محل «توحیدخانه» یعنی پشت دبیرستان را به زندان اصفهان اختصاص داده بود و خود شهربانی هم تأسیسات و ساختمانهایی در آن اطراف داشت. مسلم است که این دو نهاد در کنار هم نمیتوانند روزگار خوشی را بگذرانند. دعواها و تنشهای زیادی درهمان زمان وجود داشت؛ اما ضربه نهایی به دبیرستان از ناحیه شهرداری زده و به این صورت روایت شد: «در سالهای پیش از انقلاب اسلامی طرحی تهیه شد که با آزادسازی فیزیکی فضاهای اطراف میدان نقشجهان، نظیر بانک، اداره شهربانی، خانههای مسکونی، گاراژها و برخی مغازهها، بر اساس یک پروژه شهرسازی این قسمت به فضای سبز و یا مؤسسات فرهنگی نظیر موزه و نمایشگاه تبدیل شوند. گفته میشود فرح پهلوی، همسر شاه، که در رشته معماری از فرانسه فارغالتحصیل گردیده بود، در طراحی این پروژه نقش داشته است. یکی دو سال پیش از انقلاب دستور اجرای این طرح به استانداری اصفهان ابلاغ گردید و دبیرستان سعدی اولین و آخرین محلی بود که برای اجرای این طرح تخلیه گردید. پیشامدهای دوران انقلاب موجب توقف کلی این طرح شهرسازی گردید. لیکن دبیرستان سعدی از تملک آموزشوپرورش خارج شد و از آن زمان به بعد ماجرای تلاشهای فرهنگیان برای بازستاندن این مدرسه آغاز گردید.» (عسکرانی، 1398، ص 157) گویا اکنون مالک این محل «حوزه هنری» باشد و آخرین کاربری این ساختمان عظیم «دانشگاه سوره» بود که البته چند سال است که آن هم تعطیل شده است.
اکنون نزدیک سه دهه است که فرهنگیان اصفهان با ارسال نامهها و شکواییههای گوناگون به مقامات عالیه کشوری، خواستار انجام این مطلب هستند. یکی از این اقدامات برگزاری یادمان این دبیرستان در مرداد 1384 بود. این مراسم در صحن دبیرستان برگزار گردید و منجر به تشکیل «انجمن دانشآموختگان دبیرستان سعدی» شد. این انجمن علاوه بر تشکیل نشستهای سالانه، در حال مکاتبه با مقامات برای بازگرداندن دبیرستان نیز هست. کتابی تحت عنوان «یادنامه دبیرستان سعدی اصفهان» نیز در سال 1391 توسط اداره آموزشوپرورش استان اصفهان (انتشارات آیین فرزانگی) منتشر شد که شامل تاریخچه دبیرستان، زندگی و خاطرات معلمان و دانشآموختگان و نیز نامههایی است که دانشآموختگان به یاد مدرسهشان نوشتهاند و همچنین بخشی هم به نامههایی اختصاص دارد که فرهنگیان اصفهان به مقامات عالیه مملکتی درباره موضوع مالکیت دبیرستان سعدی نوشته و خواستار بازگردانیدن آن به آموزشوپرورش شدهاند.
در یکی از این نامهها نکاتی از پشت پرده حوادث آمده است که در اینجا قسمتی از آن را میآورم. این نامه در اردیبهشت 1385 به رئیسجمهور وقت، نوشته شده است: «داستان از این قرار است که معلمان و دانشآموزان این دبیرستان در سال 1352 در واقع به جرم تکثیر اعلامیههای حضرت امام(ره) و درج پیامها در بین سؤالات امتحانی و توزیع آن و تشکیل جلسات مذهبی و طرح مسئله ولایتفقیه، ولی ظاهرا به بهانه عمل کردن به طرح فرح پهلوی مبنی بر گسترش فضای اطراف میدان نقشجهان تا چهارباغ عباسی به سبک زمان صفویه، در مقابل پرداخت مبلغی برای ساخت یک مدرسه، دانشآموزان و معلم را از آنجا راندند و آن مدرسه ممتاز و بینظیر، با ساختمان بسیار عالی در مرکز شهر را در اختیار شهربانی و کمیته ضدخرابکاری و ساواک قرار دادند. بهطوریکه در دوران انقلاب عدهای از معلمان و دانشآموزان انقلابی را در همان دبیرستان زندانی کردند. آن طرح اجرا نشد، انقلاب پیروز شد و در روز 23/11/57 درست پس از طلوع انقلاب اسلامی فرهنگیان سالخورده و انقلابیون جوان جهت برگردانیدن آن دبیرستان به آموزشوپرورش راهپیمایی کردند، اما حجتالاسلام شهید علیاکبر اژهای و شهید وحید دستگردی، اولین رئیس شهربانی بعد از انقلاب، که اولی در حادثه دردناک هفت تیر و دومی در حادثه جانگداز هشت شهریور شربت شهادت نوشیدند، به میان فرهنگیان آمدند و قول دادند به زودی تا زمان تکمیل ساختمان جدید شهربانی این دبیرستان را به آموزشوپرورش برگردانند. راهپیمایان نیز به سادگی این قول را پذیرفتند، اما پس از عروج ملکوتی آن دو بزرگوار، مسئولان مسئله را به تعویق انداختند. حوادث بعدی مانند جنگ تحمیلی و بحرانهای داخلی هم مانع شدت عمل فرهنگیان شد. اما بهطور مداوم درخواستهای فرهنگیان و فارغالتحصیلان این دبیرستان تکرار میشد و در هر بار مسئولان محترم ظاهرا قول مساعد دادهاند اما هنوز این انتقال صورت نپذیرفته است» این فرهنگیان از رئیسجمهور وقت درخواست نمودند که عمارت به صاحب اصلی آن یعنی اداره آموزشوپرورش بازگشت داده شود تا «با حفظ نام و مشخصات به موزهای تبدیل کند که در آن صنایعدستی معلمان و دانشآموزان و تندیس و آثار معلمان برجسته آموزشوپرورش به نمایش درآید.» (دهکردی، 1391، یادنامه دبیرستان سعدی اصفهان، ص 222)
سالنامههای دبیرستان سعدی
در سالهای دهه بیست، سی و چهل، انتشار کتابهایی به نام «سالنامه» در تمام کشور مرسوم بوده است. شاید بتوان گفت تا حدودی سالنامه جای خود را امروز به «مجله» داده است. سالنامههای کشوری مانند سالنامه پارس و سالنامه دنیا بسیار مشهور هستند. سازمانها و نهادها نیز به انتشار این نوع آثار تحت عنوان سالنامه دست میزدند. اما بیش از همه مدارس نوین و فرهنگیان به این کار مبادرت میکردند. درباره اینکه محتوای سالنامه یک مدرسه چه چیزهایی میتواند باشد: باید بگوییم سالنامه در تعریف آن روز یعنی مجموعهای از آمار، گزارش و عکس به همراه مقالات و اشعار جالب و جذاب. اهمیت و ارزش این سالنامهها امروز بیشتر به خاطر آمار و اطلاعاتی است که از آن مؤسسه در دل خود نهفته دارند. آماری که با گذشت روزگار خود حکم کلید گنج را پیدا کردهاند. از این آمار و اطلاعات میتوان تصویری زنده و کامل از آن مؤسسه را به دست آورد و همچنین فضای علمی و آموزشی آن دوران را ترسیم کرد. مثلا در سالنامههای دبیرستان سعدی میتوان تصور کرد که هفتاد سال پیش دانشآموزان در چه محیطی درس میخواندهاند. میزان مشارکت آنها در فعالیتهای مدرسه چه بوده است. سطح علمی معلمان و دانشآموزان تا چه پایه بوده است. با نگاهی به مقالات هم میتوان دریافت دغدغهها و تمرکزهای علمی آن روزگار چه بودهاند. اولین سالنامه دبیرستان سعدی در سال 1330 _ 1329 منتشر شد و دومین سالنامه این دبیرستان در سال
1331 _1330 انتشار یافت و محتویات آن شامل چهار بخش است که گزارش دبیرستان و عکسهای دانشآموزان در بخش اول قرار دارد. در بخش دوم مقالات قرار دارند که به قلم بزرگانی مانند محمد مهریار، بدرالدین کتابی و محمد صدرهاشمی هستند. در بخش سوم اشعاری از شعرای اصفهان درج شده و در بخش چهارم نیز زندگینامه بنیانگذاران دانش و فرهنگ نوین در اصفهان آمده است. سالنامه سوم مربوط به سال 133_ 1335 است. در این سالنامه حجم مقالات و اشعار بسیار کم شده و تقریبا تمام صفحات سالنامه به خود دبیرستان معطوف شده است. در آن علاوه بر گزارش کلی دبیرستان و عکسهای معمول، هرکدام از انجمنهای دبیرستان مانند انجمن موسیقی، انجمن تئاتر، انجمن ورزش و انجمن کتابخانه و نیز انجمن سالنامه گزارشها و عکسهای خود را عرضه میدارند. در انتها نیز مقالات و اشعاری به چشم میخورد.
