به گزارش اصفهان زیبا؛ پیش از دهه هفتاد شمسی بازار شهرها، مهمترین فضای خرید محسوب میشد؛ ولی بهتدریج مراکز خرید و مجتمعهای تجاری در تهران و شهرهای بزرگ کشور شکل گرفته و در دهه نود شمسی، رشد و گسترش چشمگیری یافتهاند. این مراکز بهعنوان فضاهای عمومی نوین شهرهای معاصر محسوب میشوند که علاوه بر خرید، مجموعهای از فعالیتهای گوناگون اجتماعی، فرهنگی و فراغتی را شامل شده و بهدلیل موقعیت قرارگیری و طیف وسیع بازدیدکنندگانشان، از اهمیت زیادی برخوردارند.
مجتمعهای تجاری غالبا ساختمانهایی درشتدانه در مقیاس شهری هستند که سرمایههای اقتصادی زیادی صرف ساخت و نگهداریشان میشود؛ بنابراین دارای این ظرفیت هستند که ازجمله بناهای ماندگار بهعنوان میراث معماری معاصر محسوب شوند. بدیهی است که هرچه تعداد استفادهکنندگان از این مراکز بیشتر باشد، رونق اقتصادی و پویایی مجتمعهای تجاری افزایش مییابد. طراحی این مراکز نیز ارتباط مستقیمی با جلب و ترغیب استفادهکنندگان به مجتمعهای تجاری دارد و متضمن حیات و پویایی آنهاست؛ ازاینرو خوانش و تحلیل معماری مجتمعهای تجاری، اهمیت زیادی برای کسب آگاهی و تجربه بهمنظور طراحی مناسب این مراکز دارد. شاید بتوان ریشههای نخستین مجتمعهای تجاری امروزی ایران را در فروشگاههای بزرگی دانست که در دوران پهلوی دوم، به تأسی از فرهنگ غرب و با بهکارگیری فناوریهای روز شکل گرفت.
با این مقدمه که حاصل مقاله «تبیین بینامتنی معماری مجتمعهای تجاری معاصر در ایران (سالهای 1360 تا 1400 شمسی)» نوشته پریا البرزی، حسین سلطانزاده و سیدبهشید حسینی است، میتوان پی برد که هنوز بناهایی وجود دارند که میتوانند جزو میراث ماندگاری معماری ایران شوند و حتی بناهای تجاری نیز از این موضوع مستثنا نیستند.
شاید بتوان گفت مجتمع پارک یکی از آن بناها باشد؛ هرچند با انتقاداتی نیز روبهرو است؛ چراکه در مقاله «مطالعه تطبیقی معماری بازارهای سنتی و مدرن اصفهان (نمونه موردمطالعه بازار قیصریه و مجتمع پارک)» نوشته فاطمه سادات مجیدی و مجتبی انصاری به این موضوع اشاره شده است:
«بازار یکی از مهمترین بخشهای تشکیلدهنده ساختار شهر ایرانی در شهرهای فرهنگی و تاریخی است. بازارها علاوه بر تأثیرگذاری بر ساختار کلی شهر و شکلگیری محلهها، بهعنوان یکی از مظاهر مهم معماری ارزشمند و هویتمند عمومی مطرح بوده و در طول تاریخ همواره یکی از مهمترین عرصههای بروز تعاملات رایج در حیات مدنی محسوب میشده است. براساس اسناد و مدارک موجود، پیشینه بازارها در ایران به چندهزار سال قبل از میلاد میرسد. براساس اطلاعات موجود در منابع تاریخی، از اوایل قرن اول هجری به بعد، در بسیاری از شهرهای جدید و کمابیش همه شهرهای قدیمی، بازارهای دائمی با فضایی شاختهشده، وجود داشت. از دوره سلجوقیان به بعد، بازار در فضاهای شهری رشد و شکوفایی پیدا کرده و در دوره صفوی بهدلیل برقراری امنیت کامل، توسعه روابط خارجی و گسترش مبادلات تجاری رونق بازار به اوج خود میرسد.»
بازار روح جامعه است
مهمترین نقش بازارها در گذشته و امروزه نقش اقتصادی است. البته باید به این نکته اساسی توجه داشت که بازارها چون برای برطرفکردن نیاز مردم شکل میگیرند، پس منطبق با خواستههای آنها به وجود میآیند؛ درنتیجه نمایانگر روح جامعه و طرز تفکر و نوع نگرش اعضای آن جامعهاند. امروزه آنچه از بازارهای سنتی باقی مانده، نه روح حاکم بر آن و شیوهها و روشهای برقراری ارتباط در آن، بلکه تنها معماری خاص این نوع بازارهاست.
درخصوص بازارهای سنتی و مدرن، مطالعات زیادی شده است؛ ازجمله آن میتوان از مطالعات کاربردی انجامگرفته در حوزههای معماری، جغرافیا، برنامهریزی شهری و… سخن گفت. بازار بهمثابه عرصه اجتماعی و فرهنگی همواره مکانی برای بخشی از فعالیتهای انسان اجتماعی بوده است. در شهرهای قدیمی ایران، بازار ستون فقرات کالبدی شهر را تشکیل و سایر عناصر مهم شهری مانند مسجد، مدرسه، تکیه و حمام را در بافت خود قرار میداد؛ اما در فضاهای شهری امروزی، مراکز خرید جذابیت آنچنانی برای شهروندان نداشته و اغلب تنها جنبه اقتصادی دارند.
در دوران سنتی، بازار همه شئون زندگی انسان را دربرمیگرفت. در عصر جدید فرهنگ و تمدن مغرب زمین انسجام و عملکرد بازارها را تحتالشعاع قرار داده و صنعتیشدن جوامع، ورود اتومبیل و محصولات کارخانهای به شهرها باعث شده تا ساختار فضایی شهرها و مراکز اقتصادی و اجتماعی دستخوش تغییرات بنیادی شود؛ همچنین با وجود اینکه برخی بازارهای قدیمی هنوز نقشهای کهن خود را همراه با نقشهای جدید ایفا میکنند، برخی بازارهای سنتی مانند بازار اصفهان، جزو مراکز اقتصادی شهر بهشمار میرود و موقعیت اقتصادی مهمی دارد.
با توجه به مطالعات انجامشده در زمینه بررسی تطبیقی بازارهای سنتی و مدرن، میتوان اینگونه نتیجه گرفت که بازارهای مدرن ازنظر معماری شباهت چندانی به بازارهای سنتی ندارند. تبدیل پلانهای خطی دوطبقه به پلانهای مجموعهای چندطبقه، تبدیل احجام ساده و کلاسیک به احجام ترکیبشده با چندین شکل هندسی، تغییر در عناصر و فضاها ازجمله تبدیل دکان و حجرهها به مغازهها و حذف کاربریهای فرهنگی و مذهبی ازجمله این موارد است.
نمایشی از فضاهای باز و بسته
مجتمع پارک اصفهان نیز یکی از قدیمیترین بازارهای مدرن و معاصر اصفهان است که سال 57 در دوطبقه و پنج ورودی، ساخته شد و حدود 400واحد تجاری دارد. در بنا، سرسراها و راهپلهها بهعنوان فضاهای ارتباطی در نظر گرفته شد و مصالحی چون آجر، سنگ، بتن، سیمان، گچ و شیشه در ساختش به کار رفت و در برخی قسمتهای سقف، گچبری دیده میشد. ساختمان بر محور شرقیغربی است و با گشودگیها و نورهای مصنوعی نوردهی میشود.
درباره مجتمع تجاری پارک، مهدی محمودی، عضو هیئتعلمی دانشگاه هنر اصفهان، در گفتوگو با «اصفهان زیبا» اطلاعات بیشتری ارائه میدهد: «این مجتمع یک مجموعه تجاری موفق است؛ چراکه باوجودسن بیش از 40 سال، میان مردم محبوبیت دارد. شاید یکی از دلایل محبوبیتش نقطه استقرارش باشد. شاخصه ارزشمند این مجتمع تجاری، این است که نمایش خوبی از فضای باز و بسته را میبینیم؛ چیزی که در مجتمعهای تجاری معمولا اتفاق نمیافتد؛ چون صاحبان فضاهای تجاری دنبال این هستند که از هر مساحتی برای ایجاد واحدهای تجاری استفاده کنند؛ در حالی که این مجموعه، این کار را نکرده و از ظرفیتها و جذابیتهای فضاهای باز برای مجموعه تجاری استفاده کرده است؛ بنابراین سرانه کل واحدهای تجاری نسبت به کل مساحت پایین آمده است. بااینحال این باعث نشده جذابیت یا رونق اقتصادی مجموعه کاهش یابد؛ بلکه موجب افزایش رونق اقتصادی بوده است. با توجه به این مجموعههای تجاری، هدف مشترک رونق اقتصادی، اولین و مهمترین هدف طراحی مجتمعهای تجاری است که در مجموعه پارک این هدف پیگیری میشود.»
او در ادامه خاطرنشان میکند: «بنا به سیاستی که طراحان به کار میگیرند، ایدههای متفاوتی در نظر گرفته میشود. یکی از سیاستها میتواند این باشد که مجموعه مورد طراحی خود را تا جای ممکن با بدنه اجتماع، درگیر کنیم؛ یعنی اجازه دهیم مردمی که اطراف این مجموعه در حال رفتوآمد هستند، بتوانند با این فضا ترکیب شوند. این ایده، جدید نیست؛ بلکه در مساجد و بازارهای قدیمی به کار میرفته و ایده ترکیب بدنه بازار با بدنه اجتماعی، یک ایده قدیمی شهرسازی ایرانی است که موجب موفقیت در طراحی مجتمع پارک نیز شده و باعث میشود مردم بیشتر از یک مجتمع تجاری معمولی با هم تعامل داشته باشند.با این تفاصیل، هر بنایی متناسب با بوم و فرهنگ منطقه ساخته شود و ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی مردمانش را در نظر بگیرد، تا سالیان سال میان مردم محبوب است. باید ویژگیهای خوب بنا را برای ساخت بناهای جدید استفاده کنیم و ویژگیهای بد را بهبود دهیم.»
