درمان اجباری؟!

به گزارش اصفهان زیبا؛ آن‌ها همه جا هستند؛ گوشه خیابان‌ها، کنج کوچه‌های خلوت و تاریک یا لابه‌لای شمشادها و درختان سربه‌فلک‌کشیده پارک‌ها و روی پل‌های عابر پیاده. با قامت‌هایی خمیده و صورت‌هایی کبره‌بسته و زنگارگرفته و دندان‌های زرد و کج‌ومعوج و لباس‌هایی ژولیده که بوی تعفنشان تا چندمتری پیچیده. معتادان متجاهر همه جا هستند و خیلی‌هایشان از مصرف مواد در ملأعام ابایی ندارند؛ همان‌هایی که سرهنگ احمد نیکبخت، رئیس پلیس مواد مخدر استان اصفهان، سال گذشته از جمع‌‌آوری ماهانه 300 نفر از آن‌ها سخن گفت: «در اصفهان آمار ثابتی از جمع‌آوری افراد کارتن‌خواب یا معتاد در طول روز وجود ندارد؛ اما به‌طورمتوسط هرماهه ۳۰۰ معتاد عادی و متجاهر از سطح شهر اصفهان جمع‌آوری و تحویل کمپ‌های اعتیاد می‌شوند.»

چرخه‌ای معیوب و تکراری؟

جمع‌آوری معتادان متجاهر و انتقال آن‌ها به کمپ‌های ترک مصرف، چرخه تکراری است که سالیان سال در کلان‌شهرهایی مثل اصفهان اجرا می‌شود؛ سیکل معیوبی که برخی از درمانگران اعتیاد نیز به آن انتقاد دارند و معتقد هستند که اگرچه در کمپ‌های ماده 15، درصد بهبودیافتگان می‌تواند بالا باشد؛ اما در کمپ‌های ماده 16 میزان درمان کم و احتمال عود مجدد و بازگشت به اعتیاد زیاد است. این موضوع را سرهنگ نیکبخت نیز تأیید می‌‌کند؛ آنجا که در گفت‌وگو با رسانه‌ها گفته است: «‌ معتقدیم معتادی که سال‌های متمادی مواد مصرف کرده است، ظرف یک هفته و یک ماه نمی‌تواند اعتیاد را ترک کند و حداقل سه ماه برای سم‌زدایی مواد از بدن او و 6 تا ۹ ماه هم دوره روان‌درمانی نیاز دارد. بنابر آنچه گفته شد، تنها ۱۰درصد معتادان اگر اراده قوی و محکم داشته و موردحمایت خانواده قرار گیرند، امکان ترک و درمان کامل را دارند و ۹۰درصد دیگر موفق به ترک اعتیاد و درمان کامل نمی‌شوند.»

مراکز ماده 16 برای آن دسته از معتادان متجاهری که داوطلب ترک و حضور در مراکز نبوده و معرف نیز ندارند و در خیابان‌ها رها شده‌اند، پدیدار شده‌اند. نگهداری این معتادان در مرکز اعتیاد اجباری، هزینه بسیار هنگفتی را می‌طلبد؛ درحالی‌که انتقادهای بسیاری به این سیاست وجود دارد. سعید صفاتیان، کارشناس و پژوهشگر اعتیاد، می‌گوید: معتاد خیابانی از خیابان جمع‌آوری و دو ماه در اردوگاه و کمپ نگهداری و هزینه میلیاردی که نتیجه نمی‌دهد، برای او صرف شود.

باید از این مسئله عبور کرد؛ چون کاری که نتیجه ندارد نباید ادامه‌دار باشد. به گفته او، باید برای این مسئله ستاد مبارزه با موادمخدر یک گروه مستقل برای انجام تحقیقات از اردوگاه‌ها و کمپ‌های نگهداری معتادان را انتخاب کند تا مشخص شود که این موضوع چقدر در روند کاهش مشکلات معتادان و بازگرداندن آن‌ها به جامعه تأثیرگذار است. ممکن است پس از تحقیقات از اردوگاه‌ها و کمپ‌های ترک اعتیاد مشخص شود که حتی این اردوگاه‌ها کمتر از 5درصد هم موفق نبوده است. حال باید پرسید چرا برای این اردوگاه‌ها که موفقیت ندارند، میلیاردها تومان هزینه می‌شود؟! پس باید برنامه عملیاتی با هدف‌گذاری مشخص برای معتادان متجاهر نوشته شود، گروه متخصصی هم طرح را ارزیابی کند و با وجود تیم ارزیاب، برنامه‌های کاهش آسیب موردارزیابی قرار گیرد؛ چون اگر قدرت ارزیابی داشته باشد قابلیت اجرایی پیدا خواهد کرد. به گفته او، بیش از چهارمیلیون مصرف‌کننده مستقیم و غیرمستقیم موادمخدر در کشور وجود دارد؛ یعنی ۱۵میلیون نفر و یک‌ششم کشور درگیر گرفتاری موادمخدر هستند.

ضرر 200 هزار میلیاردی به اقتصاد

موادمخدر سالانه نزدیک به ۲۰۰هزار میلیارد تومان به اقتصاد کشور ضربه می‌زند که باید برای آن یک‌بار برای همیشه اقدامات اساسی انجام داد. سیدحسن موسوی‌چلک، رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران، نیز دراین‌باره در گفت‌وگو با رسانه‌ها می‌گوید: «سیاست‌های درمان اجباری اعتیاد از دهه 80 وجود داشت؛ اگرچه قبل از آن هم مراکزی برای بازپروری معتادان داشتیم. سال 76 پس از اصلاح قانون قبلی مواد مخدر فضایی جدید ایجاد شد. طبق آن، فردی که به اعتیاد دچار شده، مجرم شناخته می‌شود؛ اما افرادی که برای درمان اقدام می‌کنند، مجرم به‌حساب نمی‌آیند. از آن زمان فضا برای معتادان خودمعرف در ایران به استناد قانون بهتر می‌شود.

از سوی دیگر در دهه 80 به‌نوعی تصمیم بر این شد که کمپ‌هایی برای ترک اعتیاد داشته باشیم. البته آن زمان قانون مشخصی هم نداشتیم. بااین‌حال تجربه تأسیس کمپ برای درمان معتادان در ایران شروع شده بود و بعدها که سیاست‌های کلی مواد مخدر تغییر پیدا کرد، در سال 85 با ابلاغ مقام معظم رهبری، ما رسما برنامه کاهش آسیب را پذیرفتیم و به استناد آن در سال 89 قانون موادمخدر مجدد اصلاح شد. در این قانون، به‌ویژه ماده 15 آن تمرکز بر همین فعالیت است؛ بنابراین از آن زمان دیگر فعالیت‌ها گسترش پیدا کرد و ماده 16 که بر اجباری‌بودن این موضوع تأکید می‌کرد، در قانون هم اختیاری و هم اجباری‌بودن آن پیش‌بینی شد. به گفته او، در اواخر دولت نهم اعتقاد بر این بود که همه استان‌ها باید به‌نوعی مراکزی با عنوان درمان اجباری اعتیاد داشته باشند؛ این امر استمرار پیدا کرد. البته این قوانین فرازوفرودهای زیادی داشت که تقریبا در اواخر دولت دوازدهم مجدد به سمت درمان اجباری و تأسیس مراکز مختلف در این حوزه رفت.

یک پنجره باز برای ترک

مرتضی ناجی، روان‌شناس و درمانگر اعتیاد و معاون سابق امور پیشگیری بهزیستی استان اصفهان نیز پیش ‌از این به «اصفهان زیبا» گفته بود: «برای معتادان باید یک پنجره باز باقی گذاشت. معتادانی که تجاهر به اعتیاد می‌کنند و ابایی از نشان‌دادن رفتار خود در انظار عمومی ندارند و همچنین تمایلی برای ترک در آن‌ها دیده نمی‌شود، ازنظر قانونی مجرم به شمار می‌آیند؛ این درحالی است که در گذشته گفته می‌شد معتاد مجرم نیست، بلکه بیمار است.

اما در سال‌های اخیر، قانونی تصویب شد که براساس آن، معتادان متجاهر که توسط نیروی انتظامی شناسایی می‌شوند و مراجع قضایی دستور به ارجاع آن‌ها به کمپ‌های ماده 16 می‌دهد، دیگر بیمار نیستند و مجرم به شمار می‌آیند. البته معتادانی که به‌صورت‌اختیاری اقدام به ترک می‌کنند، همچنان بیمار تلقی می‌شوند و مجازاتی برای آن‌ها در نظر گرفته نشده است.

پس در مراکز ماده16 درمان معتادان به‌صورت اجباری است و فرد مصرف‌کننده با نظر قاضی بین یک تا شش ماه در این مرکز به‌صورت شبانه‌روزی بستری می‌شود و تحت درمان قرار می‌گیرد.» به گفته او، اما برخی از معتادان داوطلب درمان نیستند و آن‌ها با جبر و فشار وارد مرکز شده‌اند و تحت درمان قرار گرفته‌اند؛ به خاطر همین هم ممکن است انتقادهایی به این نوع از درمان وجود داشته باشد؛ مثل اینکه کسی را به‌اجبار نمی‌توان درمان کرد و از اعتیاد رهایی بخشید؛ اما تجربه نشان داده همین درمان‌های اجباری نیز می‌توانند مؤثر باشند؛ هرچند ابتدای کار، فرد داوطلب درمان نبوده؛ اما واقعیت این است که درمان اعتیاد با سایر درمان‌های جسمانی و روان‌پزشکی متفاوت است.

در درمان اعتیاد باید سطح انتظارمان واقع‌بینانه باشد؛ بنابراین ا گر مصرف‌کننده مواد حتی برای مدت کوتاهی نیز مصرف را قطع کند، یک موفقیت بزرگ به شمار می‌آید. شاید آن‌هایی که انگشت اتهام به سمت مراکز ماده 16 می‌گیرند، حرفشان این باشد که چرا افراد پس از ترک دوباره به سمت مصرف می‌روند و آن را شروع می‌کنند. در جواب این افراد باید گفت که ماهیت درمان اعتیاد همین است. درواقع اعتیاد بیماری به‌شدت عودکننده است و میزان عود آن نیز بسیار بالاست؛ بنابراین کسانی که در عرصه درمان اعتیاد خبره هستند، به‌خوبی از این موضوع آگاهند و می‌پذیرند که احتمال بالای 60درصد، اعتیاد دوباره عود خواهد کرد و افراد حتی ممکن است برای چندمین بار به مراکز ترک سرریز شوند و این پروسه درمانی نیز ادامه یابد. پس از دید متصدیان عرصه درمان، درمان اجباری نیز اثرگذاری خود را دارد و درمان‌کردن بهتر از درمان‌نکردن است!»