به گزارش اصفهان زیبا؛ مسجدجامع اصفهان، یکی از برجستهترین آثار معماری ایرانیاسلامی، بهعنوان یک شاهکار تاریخی و فرهنگی، در قلب اصفهان جای گرفته است. این مسجد نهتنها درزمینه معماری، بلکه در تحولات فرهنگی و علمی، تأثیرات عمیقی بر جامعه ایرانی و حتی جهان اسلام گذاشته است؛ اما در شرایط کنونی، تهدیدهای جدیدی برای حفظ این بنای تاریخی بهوجود آمده که نیازمند توجه فوری و اقدامهای مرمتی است.
مسجدجامع اصفهان که نخستینبار در قرن دوم هجریقمری ساخته شد، پس از تخریب در قرن سوم هجری دوباره به شکل وسیعتری ساخته شد. بهویژه در دوران سلجوقیان، این مسجد به شکلی که امروزه شاهد آن هستیم، با طراحی چهارایوانی و گنبدخانهای بزرگ به یکی از نمونههای برجسته معماری اسلامی تبدیل شد. این طراحی بعدها بهعنوان الگو برای بسیاری از مساجد ایران و سایر کشورهای اسلامی پذیرفته شد. در طول قرنها، مسجدجامع اصفهان میزبان هنرهای متعدد بوده است. از گچبریها و کاشیکاریهای زیبا گرفته تا محرابهای باشکوه، هر دوره تاریخی آثار هنری خود را در این مسجد برجای گذاشته است. مهمترین دورههای تاریخی ازجمله دورههای ایلخانیان، آلمظفر، تیموریان و صفویان، با آثار خود به مسجدجامع اصفهان شکوهی دوچندان بخشیدهاند. این مسجد تنها بهعنوان یک مکان مذهبی شناخته نمیشود. از همان ابتدا، مسجدجامع اصفهان بهعنوان یک مرکز آموزشی و علمی برای انتقال معارف اسلامی و دیگر علوم مطرح در دورههای مختلف، جایگاه ویژهای داشت. این مسجد نهتنها بهعنوان یک بنای مذهبی، بلکه بهعنوان یک نهاد فرهنگی و علمی در تاریخ ایران تأثیرگذار بوده است.
چالشهای جدید در حفظ مسجدجامع
بااینحال، این مسجد تاریخی در سالهای اخیر با مشکلاتی ازنظر حفظ بنا مواجه شده و در قسمتهای مختلف نیاز به مرمت دارد. اسفند 1402 بود که یکی از کارشناسان مرمت بناهای تاریخی در گفتوگو با ایرنا گفته بود رطوبت صعودی، گنبدخانه «تاجالملکِ» مسجدجامع عتیقِ اصفهان را در آستانه تخریب قرار داده است و اگر این آسیب بحرانی به حال خود رها شود، به تخریب کامل سازه منجر میشود. او همچنین هشدار داده بود که همچنین اگر آجرها و ملاتهای پوسیده تعویض نشود و خط دوم مترو به بهرهبرداری برسد، سرعتِ تخریبِ گنبد تاجالملک بیشتر میشود.
به دلیل مشکلاتی که این مسجد طی سالهای گذشته با آن مواجهشده، کرمزاده، مدیرکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان اصفهان، در مهر سال گذشته اعلام کرد ۳۰میلیارد ریال اعتبار برای مرمت مسجد عتیق در اصفهان اختصاص یافته و این اعتبار برای مرمت شبستان خسروی و همچنین اصلاح نورپردازی محوطه مسجد قرار است تخصیص پیدا کند و در کنار آن، طرح بهسازی سقف بخشی از این مسجد در دستورکار قرار گرفته است. اما در روزهای اخیر، ریزش بخشی از کاشیهای ایوان غربی، ایوان استاد مسجدجامع عتیق بر اثر وزش باد، دوباره توجهها را به مرمت این مسجد تاریخی جلب کرده است.
کاشیهای ریختهشده کاشیهای اصلی بنا نبوده است
در واکنش به این اتفاق، عبدالرضا کارگر، مدیر پایگاه جهانی مسجدجامع عتیق، در گفتوگو با «اصفهانزیبا» توضیح میدهد: «بخش آسیبدیده از کاشیهای اصلی و تاریخی بنا نبوده و هیچگونه تهدیدی برای پایداری سازه وجود ندارد.»
او در ادامه با اشاره به عوامل مؤثر بر این آسیبها اظهار میدارد: «ذات کاشیکاریهای تزیینی، بهویژه در مناطق پررطوبت یا پررفتوآمد، به گونهای است که ممکن است با گذر زمان دچار طبله یا ریزش شوند.»
کارگر ادامه میدهد: «عوامل متعددی چون بارش باران، ارتعاشات صوتی بلندگوها و لرزش ناشی از عبورومرور خودروها در اطراف بنا، بهویژه در مجاورت زیرگذر میدان امامعلی(ع)، از دلایل اصلی آسیب به تزیینات مسجد هستند.»
به گفته او، مسجدجامع عتیق به دلیل قرارگرفتن در بافت تاریخی و پررفتوآمد شهر، همواره تحتتأثیر لرزشهای محیطی بوده است و بیتوجهی به این مسائل میتواند بهمرور زمان آسیبهای جدیتری وارد کند.
آغاز مرمت و تأمین اعتبار
مدیر پایگاه جهانی مسجدجامع عتیق اطمینان داد که اقدامهای اولیه برای ایمنسازی محل انجام شده است و مرمت ایوان بهزودی آغاز میشود. در این مرمت از نیروهای متخصص و مصالح مناسب استفاده خواهد شد تا ضمن حفظ اصالت تاریخی بنا، از تکرار چنین رخدادهایی جلوگیری شود.
مشکلات بودجهریزی در حفظ آثار تاریخی
اینکه این کاشیها جزو بنا و کاشیهای اصلی بود یا نه، مشکلی را در ارتباط با مسئله مرمت و حفظ بناهای تاریخی رفع نمیکند. در اصل باید به این پرسش پاسخ داد که با وجود اینکه مسجدجامع عتیق اصفهان با مشکلاتی که طی سالهای گذشته به آن دچار شده است، هنوز به طور اصولی و کافی مرمت نشده، از کجا نشئت میگیرد.
در پاسخ به این پرسش، عقیل عقیلی، مسئول کمیته باستانشناسی در انجمن راهنمایان گردشگری استان اصفهان، به تحلیل دقیقتری از وضعیت آثار تاریخی و مشکلات آنها میپردازد. او تصریح میکند: «در اصفهان حدود ۲۲هزار اثر تاریخی داریم که تنها حدود هزارو800 مورد از آنها ثبت ملی شدهاند. زمانی که بنایی ثبت میشود، باید برای آن بودجهای اختصاص پیدا کند؛ اما گاهی بودجهها بهصورت کلی برای کل میراث یک شهر تخصیص داده میشود.»
او اضافه میکند: «برای طرح مقاومسازی و انجام مرمت اضطراری دستکم ۵۰۰میلیارد تومان بودجه نیاز است؛ حال اگر بودجهای معادل ۵۰۰میلیارد تومان برای یک سال داشته باشیم و بخواهیم تمام این هزارو800 اثر را مرمت کنیم، سهم هر بنا چیزی در حدود ۲۷۷ میلیون تومان خواهد بود که این عدد برای هر اثر تاریخی حقیقتا مبلغ ناچیزی است؛ جز اینکه میان آثار، اولویتبندی برای مرمت انجام شود.»
در فرایند مرمت، تمرکز روی موارد بحرانیتر قرار دارد
عقیلی در ادامه میگوید: «دریافت یا عدمدریافت بودجه برای هر اثر، تابع اولویتبندی و میزان آسیب وارده به ابنیهای است که در لیست آثار جهت مرمت اضطراری یا استحکامبخشی قرار میگیرد. از موارد دیگر که بایستی به آنها حتما اشاره داشت، افزایش بودجه برای فعالیتهای تخصصی در سه حوزه باستانشناسی پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسلامی نظیر بررسی، ثبت محوطههای واجدشرایط ثبت، تعیین عرصه و حریم و کاوش اضطراری یا حتی شروع کاوشهای هدفمند در برخی از محوطههای مهم در سطح استان است.» او ادامه میدهد: «در فرایند مرمت، بیشتر تمرکز بر آثاری است که وضعیت بحرانیتری دارند و احتمال ازدسترفتن آنها بیشتر است.»
پیداکردن استادان متخصص هم چالش مهمی است
او میافزاید: «در مسیر مرمت با چالشهای دیگری هم روبهرو هستیم؛ مثل تورم، تهیه مصالح باکیفیت، طراحی دقیق طرح مرمت توسط کارشناسان و کمبود نیروی حرفهای و ناظر فنی زبده. البته این موارد را بهعنوان شرایط ایدئال در نظر میگیریم.» عقیلی تأکید میکند: «اگر مطالعات و آسیبشناسی بهدرستی انجام شده باشد و بدانیم ایراد کار کجاست و چه کسی قرار است آن را اجرا کند، باید استادانی متخصص را پیدا کنیم که با وجود بودجه محدود باقیمانده، حاضر به همکاری باشند که این خود نیز به مثابه چالش دیگری خواهد بود.»
باید سرمایهگذار علاقهمند و صبور پیدا کنیم
عقیلی در ادامه خاطرنشان میکند: «خیلی از پروژههای مرمتی ما با اینکه متخصصانی داریم که هم آسیبها را شناسایی کردهاند و هم بررسیهای تخصصی انجام دادهاند، به دلیل کمبود بودجه متوقف میشوند یا روند آنها بسیار طولانی میشود. برای حل این مشکل باید بتوانیم سرمایهگذار علاقهمند، صبور و پیگیر بیابیم.» او میگوید: «برای برخی بناها بهدنبال سرمایهگذار میگردیم؛ مثلا کاروانسرایی داریم که با وجود شرایط سخت و تخریبهای فراوان، بالاخره ثبت شده است. در چنین مواردی تلاش میکنیم سرمایهگذار پیدا کنیم و شرایطی فراهم شود که هم در مرمت مشارکت کند، هم به رونق اقتصاد منطقه یاری برساند و هم بتواند برای مدتی از آن اثر مرمتشده بهرهبرداری داشته باشد.»
امسال مسجدجامع عتیق در اولویت است
بهشاد حسینی، متخصص مرمت آثار تاریخی و ناظر پروژههای مرمت مسجد امام(ره) اصفهان، با نگاهی کلان به روال تخصیص اعتبارات و اولویتبندی مرمتها اظهار میدارد: «روال تخصیص اعتبارات برای مرمت بناها از سوی ادارهکل میراثفرهنگی به گونهای است که بناهای در معرض خطر و آسیب در اولویت قرار میگیرند. امسال مرمت مسجدجامع عتیق در اولویت است و خوشبختانه مشکلی از نظر تخصیص اعتبار وجود ندارد.»
سخن آخر
مسجدجامع اصفهان در قامت یک اثر جهانی ثبتشده، همچنان بهعنوان یکی از مهمترین بناهای تاریخی و فرهنگی ایران شناخته میشود. حفظ و مرمت این مسجد نهتنها از لحاظ معماری، بلکه از دیدگاه فرهنگی و علمی نیز اهمیت زیادی دارد. درنهایت، توجه به ارتعاشهای محیطی، کنترل تردد شهری و انجام مرمتهای تخصصی میتواند نقش مهمی در حفظ این گنجینه تاریخی ایفا کند.
حفظ و مرمت بناهای تاریخی، بهخصوص مسجدجامع عتیق اصفهان که در مرکز شهر اصفهان و در منطقهای پررفتوآمد واقع شده، به نگاه دقیقی در بودجهریزی و تخصیص اعتبار نیاز دارد. همه ما میدانیم که اختصاص سهمیلیارد تومان اعتبار برای مرمت اصولی یک بنای تاریخی آنهم با اعتبار و تاریخ مسجدجامع عتیق کافی نیست و اگر هزینه استهلاک و تعدیل را در پروژهها در نظر بگیریم، چیزی بیشتر از این مقدار خواهد شد که بخشی را هم بخواهیم برای نورپردازی اختصاص دهیم یا مرمت را بهدرستی به پایان برسانیم. پس با وجود این مشکلات که نهفقط مختص مسجدجامع، بلکه مربوط به همه آثار تاریخی استان اصفهان است، چرا مسئولان ما فکری به حال جذب اعتبار درست از بخش خصوصی و سرمایهگذاری در این بخش نمیکنند؟ قطعی است که پیداکردن سرمایهگذار مطمئن و صبور کار سختی است؛ ولی به نظر میرسد دولت نیز همه راهها را برای پیدا کردن آنها نپیموده است و شاید برخی از مسئولان با راههای مختلف درآمدزایی در این زمینه و پیدا کردن سرمایهگذار و حتی راه جذب اعتبار آشنایی کامل نداشته باشند.
