به گزارش اصفهان زیبا؛ خط نستعلیق، که از آن بهعنوان «عروس خطوط اسلامی» یاد میشود، یکی از اصیلترین جلوههای هنر ایرانی و تجلی پیوند میان زیباییشناسی، زبان و فرهنگ فارسی است.
این خط که قرنهاست بر پیشانی ادبیات، شعر و نگارگری ایرانی نقش بسته، نهتنها در گستره جغرافیای ایران بلکه در فرهنگ نوشتاری تمدنهای شرق اسلامی نیز تأثیرگذار بوده است.
در چنین شرایطی، اقدام اخیر دولت امارات متحده عربی در معرفی نستعلیق بهعنوان یکی از زیرشاخههای خط عربی، زنگ خطر تازهای برای میراث فرهنگی ایران به صدا درآورده و بار دیگر بحث «مصادره فرهنگی» را به صدر اخبار هنری و رسانهای کشور بازگردانده است.
در فراخوان رسمی «جشنواره بینالمللی خط و تذهیب فجیره» که اخیراً توسط دولت امارات متحده عربی منتشر شده، خط نستعلیق بهعنوان یکی از زیرمجموعههای خط عربی معرفی شده است. این اقدام که با هدف ثبت بینالمللی آثار هنری و ارتقای جایگاه فرهنگی امارات صورت گرفته، از سوی کارشناسان و هنرمندان ایرانی «تحریفی تاریخی» و «مصادره فرهنگی» تعبیر شده است.
منتقدان بر این باورند که نستعلیق، برخاسته از سنتهای زیباییشناختی و زبان فارسی است و هویتی مستقل از خوشنویسی عربی دارد.
خط نستعلیق بهصراحت و بدون هیچ تردیدی، محصول فرهنگ و هنر ایرانی است که از ابتدا برای نگارش زبان فارسی طراحی شده و ساختار منحصربهفرد آن با زبان عربی کاملاً ناهمخوان است.
حتی در کشورهای عربزبان نیز این خط به عنوان «خط فارسی» شناخته میشود و این واقعیت، بارها توسط پژوهشگران برجستهای مانند قاسم افندی و میرزا بابا اصفهانی در مستندات تاریخی و هنری تأیید شده است.
بنابراین، ادعای بیاساس جشنواره فجیره مبنی بر عربی بودن نستعلیق نه تنها فاقد هرگونه پایه علمی و تاریخی است، بلکه توهینی آشکار به هویت فرهنگی ایران و تلاشی هدفمند برای مصادره میراث گرانبهای خوشنویسی ایرانی محسوب میشود؛ اقدامی که باید به شدت محکوم و با واکنش قاطع نهادهای فرهنگی و هنری کشور مواجه شود.
بررسی تاریخی و ریشهشناسی خط نستعلیق
خط نستعلیق دومین خط خاص ایرانیان میباشد که پس از خط تعلیق در در اواخر سده هشتم و اوایل سده نهم هجری یعنی در عهد تیموری پا ابداع شد؛ خوشنویسی برجسته که با تلفیق دو خط رایج آن زمان یعنی نسخ و تعلیق، بنیانگذار خطی شد که بعدها به «نستعلیق» شهرت یافت.
ابداع خط نستعلیق را به میر علی تبریزی (درگذشت ۸۵۰ ه.ق) نسبت دادهاند. در رسالههای قدیمی خوشنویسی داستانی نقل شده که میرعلی شبی در خواب پرواز غازهای وحشی را دیده و حرکات سیال نستعلیق را از حرکات نرم بدن این پرندگان هنگام پرواز الهام گرفته است.
میرعلی تبریزی در اوایل قرن نهم هجری و همزمان با تیمور گورکانی میزیسته است. هر چند پیش از او نمونههایی ابتدایی از نستعلیق موجود است، اما نقش میرعلی تبریزی در تدوین نستعلیق آنچنان مهم و اساسی بود که استادان بعدی از وی به عنوان ابداعکننده نام بردهاند.
پس از وضع خط نستعلیق تقریباً بیشتر کتابهای فارسی با آن نگارش مییافت. لازم به ذکر است خوشنویسان ماهری مانند عماد الکتاب، سید حسین و سید حسن میرخانی و علی اکبر کاوه، به ترویج و توسعه این نوع خط کمک کردهاند.
بسیاری از نسخهشناسان و مورخان هنر اسلامی، آن را «خط ملی ایرانیان» مینامند.نستعلیق از ابتدا خط اختصاصی زبان فارسی بوده و با ویژگیهای زبانی، آهنگین و زیباییشناختی آن تناسب دارد.
رخلاف خطوط عربی که عمدتاً برای متون دینی و رسمی عربزبانان توسعه یافتند، نستعلیق برای نگارش شعر، ادب و مکاتبات فارسی شکل گرفت و در دورههای تیموری، صفوی و قاجار به اوج شکوفایی رسید.
در ۸۳۳ به فرمان شاهزاده بایسنقر میرزا که خود خوشنویسی صاحبنام بود، شاهنامه بایسنقری بهخط نستعلیق جعفر تبریزی کتابت شد که هم اکنون در کتابخانه سلطنتی سابق در موزه کاخ گلستان موجود است.
با این کار نستعلیق بهعنوان خطی رسمی و در ردیف خطوط ششگانه مطرح شد. در ساختار نستعلیق، تأکید بر حرکتهای منحنی، تعادل در ترکیب حروف و هماهنگی بصری میان واژگان، آن را به یکی از زیباترین و پیچیدهترین خطوط در جهان اسلام بدل کرده است. کاربرد گسترده این خط در نگارش دیوان حافظ، شاهنامه فردوسی، مثنوی مولوی و دیگر آثار فاخر فارسی، گواهی روشن بر پیوند آن با زبان و فرهنگ ایرانی است.
سابقهدار شدن «مصادره فرهنگی»
مسئله مصادره فرهنگی میراثهای ایرانی، پدیدهای تازه نیست و پیشتر کشورهای منطقه، از جمله ترکیه، تلاشهایی جدی در این زمینه داشتهاند. بهویژه در دهههای اخیر، ترکیه با بهرهگیری از ظرفیتهای دیپلماسی فرهنگی و ثبت آثار مختلف، سعی کرده برخی نمادهای تاریخی و هنری ایران از جمله خطوط خوشنویسی را به نام خود به ثبت برساند.
در سال ۲۰۱۶، ترکیه تلاش کرد بخشی از هنر خوشنویسی اسلامی، به ویژه خطوط مرتبط با تمدن ایرانی-اسلامی را تحت عنوان میراث فرهنگی خود معرفی کند که با واکنش منفی گستردهای در ایران مواجه شد.اکنون اما امارات متحده عربی با معرفی خط نستعلیق به عنوان یکی از شاخههای «خط عربی» در فراخوان جشنواره بینالمللی خط و تذهیب فجیره، گام جدیدی در مسیر مصادره این میراث کهن برداشته است.
این اقدام حساسیت و نگرانی کارشناسان و هنرمندان ایرانی را افزایش داده و این پرسش را مطرح کرده که چرا مسئولان فرهنگی کشور تاکنون واکنش جدی و موثری در برابر این ادعاها نداشتهاند؟
