به گزارش اصفهان زیبا؛ وجود منابع آب و مادی ها همواره اصلیترین دلیل ایجاد سکونتگاهها به خصوص در مناطق کمبارش و خشک بوده است.
این منابع گاه به صورت طبیعی در قالب رودخانه و چشمهها و گاه به صورت مصنوعی همچون قناتها و کانالهای سطحی، با تدبیر و صنعت و تلاش گذشتگان ما در دسترس بشر قرار میگرفته که باعث ایجاد مراکز زیست و تمدن شده است.
شهر اصفهان هم به لطف موقعیت جغرافیایی و هم تدبیر سکنه آن در طول تاریخ، از هر دو موهبت برخوردار بوده است.
هم رودخانه زایندهرود و چشمههای طبیعی به عنوان اصلیترین منابع فراهمآوری آب و هم کانالهای انتقال آب (مادی) که نتیجه تدبیر و ابداع گذشتگان این سرزمین بوده، سبب پیدایش تمدنی درخشان در این خطه گردیده است.
مادیها را میتوان یکی از کهنترین یادگارها و از شالودههای مهم و اصلی گسترش و توسعه شهر اصفهان برشمرد؛ شبکه گسترده و پیچیدهای که نه تنها در ایران بلکه در سطح جهان خاص و استثنایی است.
از زمان دقیق ساخت این شبکه آبرسانی باستانی اطلاعی در دست نیست. برخی نام مادی ها را برگرفته از حکومت مادها دانسته و ساخت آن را به دوران مادها نسبت میدهند. برخی دیگر ایده مادی را به دوران هخامنشی و برخی دیگر حتی به دوران ماقبل تاریخ نسبت دادهاند.
اما آنچه مسلم است مادیها مربوط به دوران ایران باستان و هزارههای پیش از اسلام است.
اهمیت آب در تمدن ایران
محدود بودن منابع آب در فلات ایران، نیاز حیاتی به آب برای ادامه کشاورزی و دامداری، رقابت بر سر تصاحب آب و بروز درگیری بر سر مسئله تقسیم، همچنین اهمیت مذهبی آب در ادیان پیش از اسلام مانند مهرپرستی و زرتشتی سبب شد مسئله آب و تقسیم آن همیشه مورد توجه قرار گیرد.
در دوره ساسانی سازوکاری به نام «دیوان کاستوفزود» وجود داشته است که وظیفه نظارت بر کندن نهرها و رساندن آب رودخانهها به کشتزارها را بر عهده داشت.
این خود گویای آن است که مدیریت آب و ایجاد شبکههای آبیاری مانند مادی ها از ارکان تمدن کهن ایرانی بوده است.
اولین نشانه وجود مادی ها در اصفهان
قدیمیترین خبر در دسترس در خصوص تقسیم آب زایندهرود مربوط به حدود هزاروهشتصد سال قبل میباشد.
در آن زمان به فرمان اردشیر بابکان، سردودمان و بنیانگذار سلسله ساسانی، مهربن وردان والی منطقه موظف به نظارت و تقسیم آب زایندهرود گردید.
در قرون اولیه اسلام در حدود هزاروصد سال قبل، ابن حوقل، جغرافیدان مسلمان در خصوص تقسیم آب زایندهرود نوشت:
«آب زرینرود (زایندهرود) چون به دروازه شهرستان، نزدیک خود حصار میرسد و به شعبهها و چشمههای بسیاری تقسیم میشود، آن را بر حسب حق شرب، تقسیم میکنند و بدین ترتیب آب زایندهرود تلف نمیشود و از این آب 9 روز در ماه به روستای روی دشت و برآن میرسد.»
این توصیف ابن حوقل حکایت از برقرار بودن سیستم تقسیم آب و مادی ها در سالهای ابتدایی دوران اسلامی است.
کارکرد مادیها برای شهر اصفهان
نکته جالب توجه آن که اگرچه مهمترین نقش مادی، انتقال آب به نقاط دورتر برای امور کشاورزی و آبادانی بوده.
اما این سیستم گسترده که همچون مویرگهایی حیاتی زندگی را در پهنه حوزه اصفهان به ارمغان میآورد، نقشهای مهم دیگری نیز ایفا میکرده است.
ساختار زمینشناسی و نفوذپذیری بالای خاک اصفهان باعث میشد که با جریان آب در مادیها، منابع آبهای زیرزمینی تغذیه شده و در نتیجه سطح آب چاهها آنقدری بالا و در دسترس باشد که خانهها و سکنه شهر برای مصرف روزانه آب به راحتی از آب چاه بهرهمند باشند.
یکی از مشهورترین توصیفات در این خصوص مربوط به ناصرخسرو است که حدود هزارسال قبل به اصفهان سفر و این شهر پر آب و آبادان را اینگونه توصیف کرد:
«اصفهان شهری است بر هامون نهاده، آبوهوایی خوش دارد و هرجا که ده گز چاه فرو برند، آبی سرد خوش بیرون آید…
در شهر، جویهای آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و باروی شهر را که گفتند سه فرسنگ و نیم است و اندرون شهر همه آبادان که هیچ از وی خراب ندیدم.»
علاوه بر موارد مذکور، مادیها نقش مهمی در جمعآوری آبهای سطحی هنگام بارشهای شدید و همینطور انحراف حجم زیاد آب در زمان طغیان رودخانه بر عهده داشت. در نتیجه این عملکرد، شهر اصفهان همواره در طول تاریخ از آسیب سیل در امان بوده است.
طومار شیخ بهائی و مادی ها
این سیستم هیدرولیکیِ طبیعیِ ممزوجشده با هوش بشر، تا دوران صفویه کموبیش برای شهر اصفهان کارا و حیاتبخش بود. با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت جدید صفوی، شهر اصفهان وارد یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین دوران تاریخی خود شد.
گسترش شهر و ایجاد محلههای جدید، ایجاد باغها و آبادیها در زمینهای لمیزرع، افزایش افسار گسیخته جمعیت بومی و مهاجر و نیاز به تأمین غذای آنها سبب شد نظم تاریخی و ثبات گذشته دچار اختلال شود و بسیاری از کشاورزان به خصوص در مناطق پاییندست به کمبود آب دچار شوند و درگیریهایی بر سر مسئله تقسیم آب بوجود آید.
از همین زمان است که نام شیخ بهایی و طومار مشهور او با نام مادیهای پیوند خورد. شایعه ایجاد مادیها به دست شیخ بهایی و یا ابداع سیستم تقسیم آب به دست وی تفکر اشتباهی است که برخی افراد از سر بیاطلاعی آن را عنوان میکنند.
در واقع شیخ بهایی مانند بسیاری دیگر از شخصیتهای تاریخی نقش مهمی دربهروزرسانی و تصحیح مسئله تقسیم آب داشت و با ایجاد تغییراتی در برنامه قدیم، نظارت بر امر تقسیم آب و تدوین طوماری مکتوب و مدون سبب شد این مسئله با توسعه و گسترش روبهرشد شهر اصفهان هماهنگ شود.
جالب آنکه سندی که به عنوان طومار شیخ بهایی در دست است، در زمان شاه اسماعیل صفوی و حدود سی سال قبل از شیخ بهایی مکتوب شده و به علاوه در این سند از مکانهایی مانند تالار اشرف، سعادتآباد و کاخ هشتبهشت نام برده شده که سالها بعد از مرگ شیخ بهایی بنا شدهاند.
موارد مذکور و همچنین ذکر فردی به نام میرفضلالله شهرستانی به عنوان نویسنده این طومار، گویای این حقیقت است که مسئله تقسیم آب محدود به یک دوران و یک شخص خاص نبوده است و همواره در طول زمان با توجه به توسعه جمعیتی و شهری بهروزرسانی میشده است.
بااینحال طومار شیخ بهایی برای تقسیم آب در 78 مادی، 33 سهم کلی قائل شده بود که نهایتاً بعد از تقسیمبندی بین بلوکات و دهات به 275 سهم تقسیم نهایی میشد.
نکته جالب توجه آنکه عرض دهانه مادی، ظرفیت حجمی، جنس خاک و نفوذپذیری، جمعیت منطقه موردنظر و مسافت آن تا رودخانه همگی به گونهای محاسبه و در نظر گرفته شده بود که در تقسیم سهم آب در حق مناطق، اجحافی صورت نگیرد و به هنگام هدایت آب، شرایط ساختاری مادی، میزان صحیح آب را به مناطق مورد نظر برساند.
از اواسط خردادماه تا اواخر آبانماه این طومار اجرایی و بر طبق آن تقسیمبندی انجام میشد. در بقیه ایام سال اما به دلیل کاهش گرما، پایان فصل کشت و آغاز فصل بارشها، دیگر محدودیتی برای برداشت وجود نداشت.
نحوه کنترل و نظارت بر تقسیم آب بوسیله مادی ها
انگلبرت کمپفر جهانگرد اروپایی که در دوران شاه سلیمان صفوی به ایران سفر نمود، در خصوص مادی ها مینویسد: «زایندهرود در فاصله سه روز مسافرت از کوهستانها سرچشمه میگیرد و در يك بستر فوقالعاده عریض که عمق چندانی ندارد، روان است.
پایتخت، قسمت اعظم صفا و طراوت و آبادی خود را مدیون همین رودخانه است. زایندهرود در فاصله زیاد سدبندی شده و به يك شبكه متنوع تقسیم میشود و قسمتی از آن برای آبیاری مزارع بیرون شهر و قسمتی برای تأمین آب استخرها و حوضهای بیشمار قصور و خانههای مسکونی مصرف میشود …
هر کدام از این انشعابات مخصوص آبیاری، دارای اصطلاحات خاص فنی است که بلافاصله معنی دقیقی را متبادر به ذهن شنونده میکند.
انشعاب اول را به هر تعداد که باشد مادی مینامند، شاخهای را که از آن منشعب میشود جدول میگویند، باریکهای را که از جدول برای آبیاری مزارع و خانههای مردم میگیرند جوی میخوانند.
هر یک از تقسیمات گروه اول و دوم باز بر حسب محلی که در آن جاری میشود دارای اسامی خاص معینی است.
بدین ترتیب میرابباشیها، نظارت دقیق بر آبیاری دارند و بخوبی میتوانند در کار خود که اغلب موجب نزاع و زدوخورد میشود، نظم ایجاد کنند.» این سیستم کنترل و نظارت در دوران صفوی به خوبی جوابگو بود.
کاهش تنش بر سر آب بعد از دوران صفویه
با بروز فتنه افغان، سقوط صفویه و هرجومرج ایجاد شده، شهر اصفهان آسیب فراوانی دید و بخش زیادی از جمعیت خود را از دست داد.
از این رو در سالهای بعد و تا اواخر دوران قاجار مسئله تقسیم آب اهمیت سابق خود را از دست داد؛ چرا که دیگر دوران آبادانی گذشته به پایان رسیده بود و با کاهش جمعیت، رقابت برای گرفتن حقابه و تولید محصولات کشاورزی آنچنان چشمگیر نبود.
در نتیجه آب کافی کموبیش، بدون درگیری و مشکل به دست کشاورزان میرسید. البته همین موضوع سبب شد مادیها، دچار آسیبهای ناشی از بیتوجهی گردند.
مثلاً برخی از مادیهای ذکر شده در طومار شیخ بهایی در دوران قاجار بر افتادند و از آنها فقط نامی بر جای ماند. بایر شدن مزارع و البته تعدی و دستدرازیهای حکام و افراد سودجو و عدم نظارت سابق از عوامل مؤثر این آسیبها بود.
عصر جدید ایران؛ چالشی برای مادی ها
بعد از حدود دو قرن رکود و نابهسامانی، آغاز دوران مدرنیته شروعی دوباره برای توسعه شهری، افزایش جمعیت و تقاضای محصولات کشاورزی بود.
ایجاد زیرساختهای شهری و صنایع مدرن و برقراری ثبات سیاسی و اجتماعی سبب شد در دو دهه ابتدایی قرن اخیر به ناگاه جمعیت شهرنشین افزایش یابد؛ در نتیجه اصفهان در شرایطی مشابه رونق دوران صفوی قرار گرفت و نیاز مبرم به سیستم تقسیمبندی آب مجدداً احساس شد.
در نتیجه طومار قدیمی شیخ بهایی دوباره اساس تقسیم آب مادیهای شهر اصفهان قرار گرفت. اما از حدود دهه چهل و با ورود برق و موتورهای الکتریکی، حفر چاهها و روشهای نوین انتقال مانند لولهکشی، کمکم وابستگی کشاورزان به مادیها برای دسترسی به آب کمتر شد.
اگر دوران صفوی اوج توسعه و مهندسی مادیها بود، قرن اخیر پرچالشترین روزگار برای آن محسوب میشود.
علاوهبر تغییرات اجتماعی و سیاسی، تکمیل تونل کوهرنگ، احداث سد شاه عباس در دهه چهل بر روی رودخانه زایندهرود، سیاستهای آبی غلط، انتقال آب و بارگزاریهای مکرر و سنگین روی رودخانه زایندهرود، خشکسالیهای پیاپی، برداشتهای غیرقانونی به خصوص در بالادست، به ویژه در بیست سال اخیر، تنشهای آبی را ایجاد کرد که در نتیجه زایندهرود و بالطبع در پی آن مادیهای شهر از آب تهی شدند.
اگرچه به صورت تاریخی، ساختوسازهای شهری مانند خیابانها، محلهها و منازل عمدتاً در مسیر مادیها بوده و گاها حتی مادیها در مسیر خود از میان باغها، مساجد و منازل مسکونی نیز عبور میکرد، اما توسعه مدرن در قرن اخیر سبب شد به حریم بسیاری از مادیها تجاوز و چه بسا در نقاطی این مادیها توسط تاسیسات شهری قطع شوند.
با وجود همه این تهدیدات و مشکلات، مادیها تا حدود دو دهه قبل کموبیش جریان داشته و طراوت و سرسبزی را برای کوچهپسکوچههای اصفهان به ارمغان میآوردند. درختان کهن و سربهفلککشیده در مسیر مادیهای اصفهان یادگار دورانی است که به تدریج رنگ باخت.
تلاشی برای احیای مادی ها
امروزه اگرچه مادیهای شهر اصفهان تهی از آب هستند، اما شهروندان هنوز چشم به راه بازگشت دوباره آب به این مسیرهای باستانی زیبا و طراوت یافتن دوباره این فضاهای سبز و سایهانداز خنک میباشند.
خوشبختانه در چند سال اخیر توجه به حفظ حریم مادیها، ترمیم دریچههای ورودی و لایروبی مسیرهای مسدود شده و گرفتن حقابه توسط شهرداری اصفهان سبب شده این سرمایههای کهن شهر اصفهان کمتر مورد آسیب و بیمهری قرار گیرند.
شاخصترین تلاش برای احیای مادیها در سالهای اخیر مربوط به مادی فدن بود که بعد از دههها مجدداً آب توانست در آن جاری شود.
اهمیت حیاتی این دالانهاي سبز تاريخي در کالبد شهر اصفهان سبب شد که در هفتههای اخیر پروندهای تحت عنوان «مادی، دانش بهرهبرداری از زایندهرود» در فهرست آثار ناملموس ملی ثبت گردد.
