به گزارش اصفهان زیبا؛ گردشگری مذهبی، یکی از مهمترین گونههای سفر با انگیزههای زیارتی، فرهنگی و معنوی است که نقش مهمی در پیوند فرهنگها، معرفی آیینها و تقویت اقتصاد گردشگری ایفا میکند. ایران و بهویژه استان اصفهان، با تنوع آیینی، آثار تاریخی مذهبی و آیینهای بومی، ظرفیت منحصربهفردی برای جذب گردشگران مسلمان و غیرمسلمان دارد.
گردشگری مذهبی یکی از کهنترین و گستردهترین شاخههای گردشگری در جهان است که با انگیزههای زیارتی، معنوی، فرهنگی یا شناخت آیینها و نمادهای دینی انجام میشود. این نوع گردشگری نهتنها شامل سفر به اماکن مقدس، زیارتگاهها، مساجد، کلیساها، کنیسهها و مقبره پیامبران و بزرگان مذهبی است، بلکه آیینها، مناسک جمعی، مراسم سنتی و آثار فرهنگی مرتبط با ادیان نیز در زمره جاذبههای آن قرار دارد.
گردشگری مذهبی در دهههای اخیر، بهویژه در قالب دیپلماسی فرهنگی و گفتوگوی ادیان، اهمیت مضاعفی پیدا کرده و بسیاری از کشورها آن را ابزاری برای معرفی هویت تاریخی، ارتقای تعاملات بینفرهنگی و توسعه پایدار گردشگری میدانند.
در این زمینه منصور قاسمی، کارشناس گردشگری در گفتوگو با اصفهان زیبا بیان کرد: استان اصفهان با برخورداری از مجموعهای کمنظیر از اماکن مذهبی، تاریخی و فرهنگی ظرفیت بالایی در حوزه گردشگری مذهبی دارد؛ ظرفیتی که نه تنها برای گردشگران مسلمان، بلکه برای پیروان ادیانی همچون مسیحیت، یهودیت نیز قابل توجه است. علاوهبر شهر اصفهان شهرستانهایی همچون کاشان، اردستان، نائین و خوانسار دارای موقعیتهایی ارزشمند در توسعه گردشگری مذهبی هستند.
این کارشناس گردشگری با توجه به تنوع جاذبهها و لزوم مشخص شدن نوع گردشگر (ایرانی یا خارجی)، مسلمان و یا پیرو دیگر ادیان اذعان کرد: گردشگران مسلمان، بسته به تعلق مذهبی (شیعه یا اهل سنت) نیازها و علایق متفاوتی دارند. برای نمونه، در دورهای که گردشگری مذهبی فعالتر بود، مشاهده شد که مکانهایی که برای گردشگران اروپایی مسیحی جذابیت داشت، برای گردشگران مسلمان اهل سنت چندان جلب توجه نمیکرد.
امامزادههایی که شهرت زیادی نداشتند اما از نظر معماری مورد توجه گردشگران غربی بودند، از نگاه بسیاری از مسلمانان اهل سنت فاقد جذابیت مذهبی بودند.
قاسمی افزود: طبقهبندی جاذبههای مذهبی استان بر اساس نوع مخاطب، گامی ضروری در سیاستگذاری گردشگری است. این طبقهبندی میتواند شامل مزار مشاهیر دینی، آرامگاههای مرتبط با علوم مذهبی، اماکن متبرکه و فضاهایی با ظرفیت اشتراک میان ادیان باشد. از جمله مکانهایی با چنین ظرفیت مشترکی میتوان به تخت پولاد اصفهان با قدمتی افزون بر یک هزار سال اشاره کرد؛ قبرستانی تاریخی که شخصیتهایی از طیفهای مختلف مذهبی، هنری، ادبی و علمی در آن دفن شدهاند. این مکان از معدود گورستانهای تاریخی در کشور است که میتواند هم برای گردشگران مسلمان (اعم از شیعه و سنی) و هم برای پیروان ادیان دیگر جذاب باشد.
او با اشاره به مساجد گفت: اصفهان در حوزه مسجد از مهمترین نقاط کشور محسوب میشود. مسجد جامع عباسی، مسجد جامع حکیم و مسجد جامع عتیق اصفهان از نمونههای کمنظیر معماری اسلامی هستند که ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران مذهبی، بهویژه کشورهای اسلامی و پژوهشگران غربی دارند و مسجد جامع عباسی و مسجد جامع حکیم در فهرست آثار جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیدهاند.
قاسمی باتوجهبه اینکه این ویژگی در برخی شهرستانهای استان نیز دیده میشود، خاطرنشان کرد: مساجد جامع نایین، اردستان و زواره و دیگر شهرهای تاریخی، هم از نظر قدمت و هم به لحاظ ویژگیهای معماری و فرهنگی، توان تبدیلشدن به مقاصد گردشگری مذهبی بینالمللی را دارند. علاوه بر این، مناطقی همچون پیر بکران در شهرستان فلاورجان، ظرفیت جذب گردشگر از میان پیروان یهودیت و مسیحیت را نیز دارد. مسلمانان نیز به اینگونه اماکن مذهبی با پیشینه اسلامی علاقهمند هستند و بازدید از آنها را در قالب تورهای مذهبی – فرهنگی دنبال میکنند.
این کارشناس گردشگری عنوان کرد: کلیساهای اصفهان نیز از جاذبههای مهم مذهبی استان به شمار میروند که هم برای گردشگران غیرمسلمان و مسلمانان جالبتوجهاند. تجربههای گذشته نشان داده که کلیساها و کنیسهها در اصفهان، همواره بازدیدکنندگان متعددی از گروههای مختلف مذهبی داشتهاند.
قاسمی در تعریف دقیقتر راهبردهای گردشگری مذهبی گفت: برای گردشگر ایرانی که آشنایی ناخودآگاه با اماکن مذهبی دارد، بازدید از مکانهای مذهبی سایر ادیان مانند کلیساها، کنیسهها و آرامستانهای اقلیتهای دینی، جذابیت بالایی دارد. در مقابل، گردشگر مسلمان اهلسنت، بیش از هر چیز جذب اماکن معتبر مذهبی نظیر مساجد جامع و آرامگاههای شخصیتهای عرفانی میشود.
او افزود: از سوی دیگر، برخی فرقههای اهلسنت، مانند شافعیها، ارتباط معنوی خاصی با امامزادهها دارند و بازدید از این مکانها برایشان جذاب است؛ بنابراین، میتوان با شناخت دقیقتری از گرایشهای مذهبی، برنامهریزی مناسبی برای جذب گردشگران مذهبی از کشورهای اسلامی انجام داد.
این کارشناس گردشگری ادامه داد: گروهی از گردشگران مسلمان از کشورهای اروپایی یا اسلامی هستند که بهویژه باهدف شناخت فرقههای اسلامی، آیینهای مذهبی شیعه و مقایسه تطبیقی میان مکاتب مختلف وارد ایران میشوند. این افراد بیشتر دانشجویان، استادان دانشگاه و پژوهشگرانی هستند که انگیزهای پژوهشی و تحلیلی در بازدیدهای خود دارند.
قاسمی افزود: نباید از ظرفیت مهم مدارس علمیه تاریخی در شهر اصفهان و دیگر شهرستانهای استان غافل شد. این مدارس که قدمت برخی از آنها به قرون گذشته بازمیگردد، نهتنها از نظر معماری و تاریخی، بلکه از منظر مطالعات دینی، ظرفیتهای بالایی برای جذب گردشگران علمی – مذهبی دارند.
ظرفیتهایی مغفول در گردشگری مذهبی اصفهان
قاسمی تأکید کرد: مدارسی همچون مدرسه چهارباغ، مدرسه امامیه و مدرسه درب کوشک از جمله جاذبههای تاریخی هستند که در قالب گردشگری مذهبی میتوان به آنها پرداخت.
او افزود: به طور معمول در فصول خاصی مانند تابستان که مدارس تعطیل هستند، این امکان فراهم میشود تا بازدید از بخشهایی از این اماکن برای گردشگران فراهم شود. بهویژه مدرسه چهارباغ که دارای ویژگیهای هنری و معماری برجسته است، میتواند برای گردشگران مذهبی بسیار جذاب باشد. این کارشناس گردشگری در ادامه به نقش هیئتهای مذهبی در جذب گردشگران غیرمسلمان اشاره کرد و گفت: اگر ظرفیت استان را از منظر هیئتهای مذهبی بررسی کنیم، برخی شهرستانها در ایام عاشورا و تاسوعا موقعیت ممتازتری دارند.
قاسمی با اشاره به تجربه شخصی خود از سال ۱۳۷۴ در زمینه گردشگری تصریح کرد: در مراسمی که هیئتهای بزرگ مذهبی با شکلگیری گردهماییهای خیابانی برگزار میکردند، استقبال بسیار خوبی از سوی گردشگران خارجی، بهویژه اروپاییها و مسیحیان مشاهده میشد.
قاسمی افزود: برای نمونه، گروههای گردشگری مسلمان از کشورهای اسلامی مانند مراکش یا تونس معمولاً علاقهای به بازدید از این مراسم نداشتند، اما جامعه غیرمسلمان بهشدت جذب این آیینها میشدند. علت این است که چنین صحنههایی را در جهان اسلام کمتر دیدهاند و یا اصلاً ندیدهاند. بهعنوانمثال، مراسم حج برای بسیاری از غیرمسلمانان جذاب است، اما امکان حضور در آن وجود ندارد؛ درحالیکه تنها کشوری که امکان تماشای آزادانه یک مراسم آیینی بزرگ اسلامی را برای گردشگران غیرمسلمان فراهم کرده، ایران است.
او با تأکید بر نقش مراسم ماه محرم و صفر در جذب گردشگر غیرمسلمان ادامه داد: در روزهای نزدیک به تاسوعا و عاشورا و همچنین اربعین که آیینهای مذهبی در خیابانها به شکل دستههای، تعزیه برگزار میشود، این برنامهها برای گردشگران اروپایی بسیار دیدنی است. این کارشناس گردشگری از برگزارکنندگان و مسئولان خواست تا با شناخت بهتر از علاقهمندیهای مخاطبان، بسترهای لازم برای توسعه گردشگری مذهبی را فراهم کنند و ظرفیتهای مغفول مدارس تاریخی، هیئتهای مذهبی، آیینهای بومی و مناسک مردمی را بیش از گذشته در برنامهریزیهای فرهنگی و گردشگری مدنظر قرار دهند.
