به گزارش اصفهان زیبا؛ در ساخت مسجد باشکوه ثامنالائمه کیش، اساتید اصفهانی با بهرهگیری از هنرهای اصیل ایرانی همچون گچبری، حجاری و گرهچینی، نقشی پررنگ و ماندگار ایفا کردهاند.
مسجد ثامنالائمه و مرکز اسلامی کیش، به همت بانی نیکاندیش، حاج مشتاق مشتاقی و با تکیه بر اندیشه ظریف و دستان هنرشناس اساتید برجستهای از اصفهان، ساخته شده است.
این مسجد سفید رنگ که از حیث معماری و طراحی در نوع خود بینظیر است، در این شبها به قلب تپنده کیش بدل شده است. رنگ سفید، رنگ غالب در طراحی این مسجد، در عرفان اسلامی جایگاهی والا دارد و نمادی از «صبغهالله» و «رنگ بیرنگی» بهشمار میرود. با توجه به ویژگیهای فرمی، نمادین و مفهومی، این بنای باشکوه در زمره مساجد پستمدرن التقاطی قرار میگیرد.
در این راستا با دکتر جلیل جوکار، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان و طراح نقوش و سازه هنری مسجد ثامنالائمه کیش، به گفتوگو نشستهایم تا با ابعاد هنری، مفهومی و معماری این اثر ماندگار بیشتر آشنا شویم.
با توجه به نقش قابل توجه هنرمندان و اساتید اصفهان در ساخت و طراحی این مسجد، لطفاً بفرمایید این اساتید چه مسئولیتهایی بر عهده داشتند؟
در حوزه گچبری، استاد مرتضی مطیفیفر که یکی از پیشکسوتان و بهترین اساتید در زمینه گچبری است، سرگروه گروه گچبران بود و استادکارانی از جمله استاد مجید سنگتراش و استاد هاشم راشدی، زیر نظر او، بسیاری از گچبریهای مسجد را انجام دادند.
در این مسجد، هزار متر مربع گچبریِ کار دست بر روی دیوار و زیر گنبد، زیر مقرنسها و نیز محراب کار شده، حجاریهای این مسجد در اصفهان توسط جناب کرباسی و شمسی انجام شده است. قسمتهای ساده با قطعات شش ضلعی سنگ چینی ازنا پوشش داده شده است.
همچنین، ۳۵ در ساختهشده از چوب ساج برمه که چوبی بسیار مقاوم در برابر رطوبت است، در این مسجد کار شده است و نجاری این درها توسط استاد عباس خوشنویس و قسمتهای گره چینی هم توسط استاد محمدرضا رادمند انجام شده است. همه این عزیزان از اصفهان بودند که در ساخت چنین مسجدی هنرنمایی کردند و البته فراموش نکنیم که استاد احد ترابی اراکی، از پیشکسوتان کتیبهنویسی اراکی در حوزه مسجدسازی کشور است که در این پروژه نقش مهمی در حوزه خوشنویسی مسجد ایفا کرد.
ما هیچ تعصبی نسبت به انتخاب هنرمندان از یک شهر خاص نداشتیم. گروههای مختلفی از نقاط گوناگون کشور معرفی شدند، آثار آنها مورد بررسی قرار گرفت و تلاش کردیم با توجه به توانمندیها و سوابق اجرایی، بهترین افراد را برای این پروژه برگزینیم.
با توجه به رنگ سفید، انتخاب نقوش و نگارهها و شیوه خاص گچبریها، به نظر میرسد این مسجد تلفیقی از معماری سنتی و مدرن باشد. با این حساب، مسجد ثامنالائمه از چه سبک معماری پیروی میکند؟
در دستهبندی معماری مساجد پستمدرن، با گونههایی چون فرمگرا، نابگرا و حجمگرا مواجه هستیم. تلفیق این سه رویکرد، در معماری «پستمدرن التقاطی» تعریف میشود. این مسجد نیز در همین دسته قرار میگیرد و میتوان آن را نمونهای شاخص از معماری پستمدرن التقاطی دانست.
رنگ غالب در طراحی این مسجد، سفید است؛ رنگی که جایگاهی والا در عرفان اسلامی دارد و نمادی از «صبغهالله» و «رنگ بیرنگی» بهشمار میرود. بر همین اساس، رنگ سفید بهعنوان کانسپت اصلی رنگی در نظر گرفته شد. در نتیجه، انتخاب تمامی مصالح و متریالهای بهکاررفته نیز در هماهنگی با این رنگ انجام شد.
با توجه به شرایط اقلیمی خاص جزیره کیش، رطوبت بالا و نوسان شدید دمایی در طول شبانهروز، لزوم دقت در انتخاب مصالح بسیار بالا بود. در این راستا، سنگهای سفید انتخابی به بخش ژئوتکنیک دانشگاه اصفهان سپرده شد. سه نفر از اساتید برجسته این حوزه، شامل دکتر یزدی، دکتر اجللوئیان و دکتر صادقی، طی یک دوره چهارماهه مطالعات و آزمایشهای دقیق آزمایشگاهی روی نمونهها انجام دادند.
بر پایه نتایج این مطالعات، سنگ استخراجشده از یکی از معادن ازنای ایران بهعنوان گزینه نهایی با تأیید دوام و سازگاری با اقلیم کیش انتخاب شد.
یکی از باشکوهترین بخشهای این مسجد، چهار گنبد آن است. این گنبدها با قطعات سنگی ششضلعی ساخته شدهاند که بهصورت دوقوسی و با دقت بسیار بالا تراش و صیقل داده شدهاند و با ترکیب منظم در کنار یکدیگر چیدمان شدهاند.
همچنین، برای دستیابی به قوس دقیق و بینقص این گنبدها، یک ابزار مخصوص بهصورت پرگار ویژه طراحی و اختراع شد تا هنگام نصب سنگها روی شاسیهای فلزی، انحنای دقیق و مهندسیشده آنها بهدرستی اجرا شود.
از منظر نمادشناسی، آیا میان طراحی و معماری این مسجد با نام «ثامنالائمه» ارتباطی وجود دارد؟
بله، این مسجد نمونهای ویژه از نمادپردازی عدد «هشت» است که با نگاهی معناگرایانه و مبتنی بر نمادشناسی طراحی شده است. از آنجا که کلنگ این مسجد به نام امام هشتم، امام رضا (ع) زده و نام «ثامنالائمه» بر آن نهاده شده است، عدد هشت به عنوان مفهومی محوری در سرتاسر طراحی معماری آن تجلی یافته است.
از جمله میتوان به وجود هشت پشتبند در پشت گنبد، هشت پله منتهی به ایوان ورودی و نیز هشت مرحله سکوت و نقش یا بهعبارتی هشت مرحله گذار از خلوت به جلوت و از کثرت به وحدت اشاره کرد؛ مسیری که در نهایت به وحدت معنوی در پیشگاه محراب ختم میشود.
در ایوان ورودی و در مقرنسها، بهصورت گسترده از نقش شمسه هشتپر استفاده شده است. همچنین، در تزئینات دیگر نیز این نماد حضور پررنگ دارد: هشت پا باریک، هشت ترنج در بخشهای مختلف، و هشت قوس و هشت ترنج در پشت محراب در رستهبندیهای معماری.
حتی در سنگکاریهای ازاره، گل و بتهها در هشت لایه ارتفاعی بهصورت پیچیده و منظم روی هم تابیده شدهاند. در رواقهای ایوان ورودی، گلهایی طراحی شدهاند که دارای هشت انار هستند، اناری که خود، نماد شهادت امام هشتم است.
گرههای هندسی بهکاررفته در این مسجد از چه نوعی هستند؟
در طراحی این مسجد، گرههای هندسی بر مبنای عدد هشت شکل گرفتهاند. بهطور مشخص، ۹ درِ ورودی فلزی مسجد همگی از گره مبنای هشت ساخته شدهاند. تنظیم و طراحی این گرهها توسط هادی ملکیان، از دانشآموختگان دانشگاه هنر اصفهان، انجام شده است.
با آنکه در تاریخ هنر اسلامی طیف متنوعی از گرههای هندسی در معماری مساجد و اماکن مقدس مورد استفاده قرار گرفتهاند، در این پروژه با رویکردی نمادپردازانه و معنادار، تصمیم بر آن شد که تمامی گرهها با مبنای عدد هشت طراحی شوند، چراکه این مسجد به نام «ثامنالائمه» مزین شده است.
از اینرو، به لحاظ عددی، ما یک همسانی جزء و کل داریم. تمام گرهها برمبنای دایره هستند و برخی تقسیمات بر اساس تقسیمات هشتایی صورت میگیرند. در واقع، این گرههایی که برای این درگاههای ورودی انتخاب شدند، کاملاً منطبق با این نگاه نمادین
هستند.
آیا این مسجد نمونهای مشابه، در ایران یا خارج از کشور دارد؟
میتوان گفت این مسجد در نوع خود اثری منحصربهفرد است؛ نه لزوماً از نظر وسعت، بلکه از حیث هویت معماری و مفهومگرایی. بهعنوان یک مسجد سفید با رویکرد پستمدرن، تنها نمونهای که میتوان به آن اشاره کرد، مسجد شیخ زاید در ابوظبی است. البته آن مسجد از نظر ابعاد بسیار بزرگتر است.
با این حال، تفاوتهای جدی میان این دو مسجد وجود دارد. معمار و طراح هنری مسجد شیخ زاید، دو بانوی ایتالیایی بودند که بهنظر میرسد به دلیل فقدان درک عمیق از مفاهیم و روح هنر اسلامی، اثری شبیه به یک هتل مجلل خلق کردهاند، اثری که از نظر روح و معنا، فاصلهای جدی با معماری اسلامی دارد.
همچنین، در آن پروژه توجهی که ما در انتخاب مصالح به خرج دادیم، مشاهده نمیشود. بهعنوان نمونه، آنان از سنگ چینی یونان استفاده کردند که در اقلیم گرم و مرطوب ابوظبی، دوام نیاورده و پس از چند سال دچار ترکخوردگی و تخریب شده است. علاوهبر این، در طراحی نقوش نیز اشکالات فنی و زیباییشناختی متعددی به چشم میخورد.
خود شما چه ویژگیهایی از این بنا را دوست دارید؟
ساخت این مسجد نمونهای از کارآفرینی دینی است. چرا که در جریان ساخت مسجد، گروههای مختلف از جمله کارگران، مهندسان، برقکاران، گچکاران، نجاران و سایر استادکاران هنری مشغول به کار بودهاند و از این مسیر فعالیت اقتصادی شکل گرفته است. چنین پروژههایی اگر اجرا نشوند، هنرهای اصیل و سنتی ما به تدریج فراموش میشوند.
در واقع، این مسجد نهتنها مکانی برای عبادت، بلکه حامی هنرهای سنتی و بومی ماست و به حفظ و انتقال آنها به نسل جوان کمک میکند. جوانان وقتی چنین جلوههایی از هنر را ببینند، به فراگیری آن نزد استادان باتجربه ترغیب میشوند.
از سوی دیگر، ابعاد گردشگری و فرهنگی این مسجد نیز قابل توجه است. این بنا بهتدریج به یک قطب گردشگری فرهنگی در جزیره کیش تبدیل شده و میتواند بهعنوان یکی از المانهای فرهنگی شهری شناخته شود.
در شبهای اخیر، این مسجد به قلب تپنده مراسم مذهبی کیش بدل شده است. دستههای عزاداری و گروههای مذهبی شبها گرد این مسجد جمع میشوند. با توجه به طراحی ویژه نورپردازی، در شب میلاد پیامبر اسلام یا حضرت علی، رنگ مسجد سبز میشود و در شبهای تاسوعا و عاشورا، مسجد در هالهای یکپارچه از نور قرمز دیده میشود.
با سلام و عرض تشکر از روزنامه اصفهان زیبا و سرکار خانم جلالی گرامی .فقط نامی از مهندس محمد وحید صابری معمار مسجد و جناب استاد هادی ملکیان که در بخش طراحی و تنظیم نقوش گره همکاری داشته اند و در مصاحبه اشاره شده بود گویا آورده نشده و دراینجا عرض تشکر از همه دست اندر کاران بخصوص این دو عزیز دارم .
طراح هنری .جلیل جوکار