به گزارش اصفهان زیبا؛ زعفران اصفهان باوجود کیفیت و ظرفیت تولید بالا، هنوز جایگاه درخوری در بازار جهانی ندارد. نبود بستهبندی استاندارد، حضور پررنگ واسطهها و مشکلات ناشی از تحریمها سه مانع اصلی هستند که صادرات طلای سرخ این استان را در مسیر پرچالش قرار دادهاند.
زعفران که در جهان با نام «طلای سرخ» شناخته میشود، سالهاست جایگاه ویژهای در اقتصاد کشاورزی ایران دارد.
اگرچه استان خراسان بهعنوان خاستگاه اصلی این محصول شناخته میشود، اما در سالهای اخیر اصفهان نیز به یکی از کانونهای مهم کشت و تجارت زعفران تبدیل شده است.
زمینهای حاصلخیز، تجربه کشاورزان و ظرفیتهای تجاری این استان، فرصت مناسبی برای گسترش صادرات فراهم کرده؛ بااینحال، سهم اصفهان از بازار جهانی زعفران همچنان اندک است.برای بررسی این موضوع، با علی شریعت؛ تاجر و فعال حوزه صادرات اصفهان، گفتوگویی انجام دادیم. او معتقد است مجموعهای از موانع ساختاری، نهادی و فنی باعث شده صادرات زعفران اصفهان نتواند به جایگاه واقعی خود برسد.
استانداردسازی و کیفیت؛ نخستین حلقه گمشده
شریعت در ابتدای گفتوگو به مسئله کیفیت اشاره کرده و میگوید: یکی از مهمترین مشکلات ما در اصفهان این است که استاندارد واحدی برای برداشت و فراوری زعفران وجود ندارد. هر کشاورز بنا به تجربه شخصی خود برداشت میکند، محصول را خشک میکند و همین تفاوتها باعث میشود کیفیت نهایی زعفران در سطح استان یکنواخت نباشد.
او توضیح میدهد: بسیاری از صادرکنندگان اصفهانی، بدون دریافت گواهیهای بینالمللی مانند ISO یا HACCP، محصول را روانه بازار میکنند؛ بازارهای اروپایی یا آسیای شرقی بههیچعنوان زعفرانی را که فاقد این گواهیها باشد، نمیپذیرند به همین دلیل صادرکنندگان اصفهان مجبور هستند محصول خود را به واسطهها بفروشند و سود اصلی به دست کسانی برسد که در واقع ارزش افزوده را تصاحب میکنند.
نقش واسطهها و ساختار ناکارآمد عرضه
به گفته شریعت، نبود تشکلهای قوی و سرمایهٔ کافی باعث شده کشاورزان کوچک نتوانند محصولشان را مستقیم صادر کنند.
او میگوید: کشاورز اصفهانی معمولاً محصولش را به دلال میدهد، چون نه امکانات نگهداری دارد، نه راهی برای صادرات مستقیم. همین واسطهها محصول را جمعآوری میکنند و گاهی با نام استانهای دیگر یا حتی کشورهای رقیب صادر میکنند. در نتیجه نام اصفهان در بازار جهانی محو میشود.
او تأکید میکند که راهکار اصلی، تشکیل کنسرسیومهای تخصصی و تعاونیهای صادراتی است. شریعت عنوان میکند: اگر کشاورزان و صادرکنندگان دور هم جمع شوند و محصول را بهصورت یکپارچه با برند اصفهان عرضه کنند، هم کیفیت تحت کنترل خواهد بود و هم سهم استان از سود صادرات افزایش مییابد.
ضعف در بستهبندی و برندینگ
یکی دیگر از موضوعاتی که شریعت بر آن تأکید میکند، مسئله بستهبندی است.
او میگوید: امروز در بازار جهانی، بستهبندی تقریباً بهاندازه کیفیت محصول اهمیت دارد. مشتری خارجی انتظار دارد زعفران در بستههایی عرضه شود که هم از نظر بهداشتی مطمئن باشند و هم طراحی حرفهای داشته باشند. متأسفانه هنوز بخش بزرگی از زعفران اصفهان در بستهبندیهای ساده و سنتی صادر میشود.
او یادآور میشود که حتی در مواردی که بستهبندی مدرنتری استفاده شده، اطلاعات درجشده مطابق با قوانین کشورهای مقصد نیست، برای مثال، در اتحادیه اروپا الزامات خاصی برای درج اطلاعات تغذیهای یا تاریخ مصرف وجود دارد. وقتی این الزامات رعایت نشود، محصول برگشت میخورد یا فرصت فروش از دست میرود.
مشکلات گمرکی و بانکی
فرایندهای اداری و گمرکی یکی دیگر از چالشهای اصلی است.
شریعت در این باره میگوید: صادرکنندهٔ اصفهانی برای گرفتن مجوزها و انجام تشریفات باید زمان و هزینه زیادی صرف کند. این فرایند پیچیده انگیزه را از فعالان کوچک میگیرد. علاوه بر این، محدودیتهای بانکی و تحریمها انتقال پول را بسیار دشوار کرده است. در عمل، صادرکننده ناچار میشود از واسطه خارجی استفاده کند و همین سود او را کاهش میدهد.
کمبود دانش بازار و بازاریابی بینالمللی
شریعت با صراحت میگوید: بزرگترین ضعف ما این است که صادرکننده اصفهانی شناخت دقیقی از بازار هدف ندارد. نمیداند مصرفکننده هندی یا اروپایی چه سلیقهای دارد، چه نوع بستهبندی میخواهد یا حتی قیمت واقعی خردهفروشی چقدر است.
او میگوید: حضور اصفهان در نمایشگاههای بینالمللی بسیار محدود است و بازاریابی دیجیتال هم جدی گرفته نمیشود. وقتی ما در نمایشگاههای معتبر یا پلتفرمهای B2B حضور نداریم، طبیعی است که خریدار جهانی اصلاً نام زعفران اصفهان را نشنود. درحالیکه رقبا بهشدت روی معرفی دیجیتال و ارتباط مستقیم با مشتریان کار میکنند.
ریسک تقلب و امنیت غذایی
بازار جهانی زعفران حساسیت زیادی نسبت به تقلب دارد.
شریعت هشدار میدهد: حتی اگر تعداد کمی از تولیدکنندگان زعفران را با ناخالصی یا رنگ مصنوعی مخلوط کنند، اعتبار کل محصول استان زیر سؤال میرود. نبود سیستم ردیابی شفاف باعث شده همه متضرر شوند.
او راهکار را در استفاده از فناوریهای نوین میداند و میگوید: اگر بتوانیم با QR Code یا سامانههای ردیابی دیجیتال مسیر محصول را از مزرعه تا بستهبندی ثبت کنیم، هم اعتماد خریدار جلب میشود و هم برند اصفهان در بازار جهانی تثبیت خواهد شد.
کمبود محصولات باارزش افزوده
این فعال حوزه صادرات میگوید: یکی از دلایل عقبماندگی اصفهان در صادرات، خامفروشی است. اکثر صادرات ما بهصورت زعفران نخ یا پودر است. درحالیکه ارزش واقعی در محصولاتی مثل عصاره، نوشیدنی یا حتی محصولات آرایشی – بهداشتی نهفته است. اگر در این حوزه سرمایهگذاری شود، سودآوری چندبرابری خواهد داشت.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی
به باور او، مجموعه این موانع باعث پیامدهای جدی در اقتصاد استان شده است. شریعت خاطرنشان میکند: سهم ما از بازارهای باارزش بالا ناچیز است، به بازارهای واسطهای وابسته ماندهایم و فرصتهای اشتغال ازدسترفته است. این یعنی سرمایهای که میتوانست در اصفهان بماند، از دسترس خارج شده است.شریعت راهحلها را در سه دسته کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت ارائه داده و توضیح میدهد: راهکار کوتاهمدت این است که طی سه تا شش ماه میتوان استانداردهای یکپارچه برداشت و بستهبندی را تدوین کرد، کنسرسیومهای موقت صادرکنندگان تشکیل داد و نمونه بستهبندی مطابق استاندارد بینالمللی طراحی کرد.
او ادامه میدهد: بر اساس راهکار میانمدت در بازه شش تا هجده ماه، لازم است آزمایشگاههای معتبر برای صدور گواهی ایجاد شود، نام جغرافیایی زعفران اصفهان ثبت شود و سامانههای ردیابی دیجیتال توسعه پیدا کند.
این صادرکننده میافزاید: طبق راهکار بلندمدت نیز سرمایهگذاری در فراوری محصولات باارزش افزوده، ایجاد مراکز تخصصی بستهبندی و لجستیک صادراتی، حضور مستمر در نمایشگاههای جهانی و استفاده از بیمههای صادراتی، همه باید در دستور کار قرار گیرد.شریعت در پایان گفتوگو با نگاهی امیدوارانه میگوید: اصفهان ظرفیتهای تاریخی و تولیدی عظیمی دارد. اگر گامهای عملی در حوزه استانداردسازی، برندسازی و توسعه بازار برداشته شود، زعفران این استان نهتنها میتواند محصولی صادراتی باشد، بلکه به نمادی از کیفیت و اصالت ایرانی در بازار جهانی تبدیل خواهد شد.
