به گزارش اصفهان زیبا؛ خیابان عباسآباد امروز تنها نماد باقیمانده از شهرک صفوی است. این خیابان قدیمی که دو اثر تاریخی ارزشمند خانه اسقف و مقبره صائب تبریزی را به هم پیوند میدهد، انتظار میرود در فهرست آثار ملی ایران ثبت شود.
خیابان عباسآباد اصفهان، گذری زیبا و شناختهشده که امروز جلوهای از تاریخ شهر را در دل خود دارد، در واقع تنها یادگار شهرکی است که در دوران صفوی به دستور شاهعباس بنا شد و با نام شهرک تبریزیها شناخته میشد؛ محلهای که بعدها به «عباسآباد» تغییر نام یافت. گرچه از شکوه و عظمت آن شهرک صفوی، با مساجد، مدارس، کاروانسراها و بازارهایش چیزی جز خاطره باقی نمانده، اما خیابان امروزی عباسآباد هنوز نشانی زنده از گذشتهای پرشکوه را بازگو میکند.
مهرداد موسوی خوانساری، مدرس دانشگاه و فعال حوزه گردشگری، تأکید میکند که ارزش خیابان عباسآباد تنها به قدمت صدساله آن محدود نمیشود، بلکه اهمیت اصلیاش در این است که بر بستر گذرها و کوچهباغهای شهرک صفوی شکل گرفته است.
به باور او، این خیابان امروز پلی است میان گذشته و حال اصفهان؛ مسیری که ابتدا و انتهایش دو اثر شاخص تاریخی، خانه اسقف یا موزه عباسآباد و مقبره صائب تبریزی، را به هم پیوند میدهد. به گفته این پژوهشگر، همین ویژگیها کافی است تا خیابان عباسآباد بهعنوان یک اثر ملی ثبت شود و جایگاه شایستهاش در حافظه تاریخی و شهری اصفهان تثبیت گردد.
طرح شهرسازی شاهعباس؛ نقش جهان و خیابان چهارباغ
مهرداد موسوی خوانساری، مدرس دانشگاه و فعال حوزه گردشگری، در گفتوگو با «اصفهان زیبا»، با اشاره به تاریخچه خیابان عباسآباد درباره ارزش این خیابان میگوید: «حدود چهارصد و چهل سال پیش، زمانی که اصفهان به پایتختی برگزیده شد، طرح شهرسازی شاهعباس به این صورت بود که یک میدان اصلی با نام نقشجهان ساخته شود؛ میدانی که بهخوبی شکل گرفت و در اطراف آن دولتخانه صفوی و بازارها احداث شد. در حاشیه این دولتخانه نیز خیابان چهارباغ بنا شد؛ خیابانی باشکوه برای استفاده عمومی.»
او ادامه میدهد: «اما در حدود سالهای ۱۰۱۹ و ۱۰۲۰ هجری قمری تصمیم گرفته شد همانگونه که برای ارامنه مهاجر در جلفای اصفهان یک فضای حیاتی و شهرکمانند ایجاد شده بود، در سوی دیگر زایندهرود نیز محلهای برای تبریزیها ساخته شود؛ چراکه تعداد زیادی از آنها یا به اجبار کوچانده میشدند یا خود به اصفهان میآمدند. به همین دلیل، درست در مقابل جلفا و در سمت شمالی رودخانه، فضایی شهری برای سکونت تبریزیها شکل گرفت.»
این پژوهشگر درباره روند شکلگیری این شهرک چنین توضیح میدهد: «قرار شد با وامهای بلاعوضی که دولت میداد، خانههایی ساخته شود و این ساختوسازها پایهای باشد تا خود تبریزیها به تدریج به ادامه آن بپردازند. به این ترتیب شهرکی پدید آمد که در ابتدا به نام شهرک تبریزیها شناخته میشد و بعدها عباسآباد نام گرفت.»
او درباره گستردگی و جمعیت این شهرک در دوران صفوی میگوید: «در اواخر دوره صفوی، جمعیت عباسآباد بسیار زیاد بود. اگرچه نمیتوان رقم دقیقی ارائه داد، اما بر اساس آمار ژان شاردن، احتمالاً تا حدود ده هزار نفر یا کمی بیشتر در این محدوده زندگی میکردند. این شهرک از سمت جنوب از کنار زایندهرود آغاز میشد و تا محدوده امروزی خیابان طالقانی امتداد داشت. از سوی دیگر، از چهارباغ عباسی شروع میشد و تا نزدیکی مسجد لنبان و مقبره صائب ادامه پیدا میکرد.»
شکوه عباسآباد: از مسجد جامع تا میدان و کاروانسراها
موسوی خوانساری با اشاره به ساختار شهری عباسآباد میگوید: «این شهرک حتی مسجد جامع داشته و بر اساس اسناد موجود، چندین مدرسه زیبا، دهها کاروانسرا، حمام، بازار و میدان نیز در آن ساخته شده بود. اما امروزه متاسفانه از آن همه شکوه و عظمت چیزی باقی نمانده است.»
او دلیل این ویرانی را چنین توضیح میدهد: «شهرکهای اقماری که در حاشیه اصفهان صفوی ایجاد شده بودند، از جمله عباسآباد، سعادتآباد، خواجو و حتی جلفا، با حمله افغانها متروک شدند. پس از رفتن افغانها نیز این محلهها دیگر جان نگرفتند. به مرور، هم مردم و هم غارتگرانی که بارها به اصفهان حمله کردند، هرچه در این شهرکها بود را با خود بردند. همین باعث شد که این بافتها به تدریج از میان بروند و بعدها زمینهایشان به کشاورزی و باغ تبدیل شود.»
ساختار متفاوت گذرها در محله عباسآباد
این فعال حوزه گردشگری به ساختار متفاوت گذرها در این محله نیز اشاره میکند و میافزاید: «عباسآباد برخلاف کوچههای پیچدرپیچ و سرپوشیده قدیم، بهصورت شطرنجی ساخته شده بود؛ گذرها مستقیم و خیابانکشیشده بودند. در انتهای دوره قاجار نیز نقشهای داریم که این موضوع را تأیید میکند. این نقشه را سلطان سیدرضاخان، یکی از ماموران ژاندارمری اصفهان، در سال ۱۳۰۴، یعنی حدود صد سال پیش ترسیم کرده است. در این نقشه هنوز خیابانهای جدید دیده نمیشود و اثری از مدرنیته در بافت شهری اصفهان نیست. بنابراین میتوان تصور کرد که اصفهانِ آن دوره شباهت زیادی به دوران صفوی داشته است و دستکم گذرهای عباسآباد تغییر چندانی نکرده بودند.»
این مدرس دانشگاه در ادامه به خیابان امروزی عباسآباد اشاره میکند و میگوید: «یکی از همان گذرهای تاریخی، همین خیابان عباسآباد امروز است که بعد از دوره قاجاریه احداث شد و اکنون حدود صد سال از عمر آن میگذرد. پیش از آنکه این مسیر بهعنوان خیابان عباسآباد شناخته شود، در گذری بود که به بیمارستان مرسلین شهرت داشت. دلیل این نامگذاری هم ساخت بیمارستان عیسی بن مریم در این محدوده بود و به همین سبب به اینجا مرسلین میگفتند. اما پس از احداث خیابان، نام عباسآباد برای آن تثبیت شد.»
خیابان عباسآباد تنها یادگار شهرک عباسآباد صفوی است
او با تأکید بر ارزش تاریخی این گذر اضافه میکند: «من معتقدم خیابان عباسآباد یک اثر ملی محسوب میشود؛ هم به دلیل قدمت آن و هم به دلیل جایگاه ویژهاش که در حال حاضر تنها یادگار شهرک عباسآباد صفوی است. تصور من این است که مکان این خیابان دقیقاً بر یکی از گذرهای همان شهرک قرار گرفته؛ چرا که در نقشه سیدرضاخان نیز همین گذر به همین شکل ترسیم شده است. بنابراین میتوان حدس زد خیابان امروزی در واقع بر جای یکی از کوچهباغها یا گذرهای عباسآباد قدیم ساخته شده باشد.»
پیوند دو اثر تاریخی ارزشمند در خیابان عباسآباد
موسوی خوانساری در ادامه تأکید میکند: «به هر حال، خیابان عباسآباد امروز تنها نماد باقیمانده از آن شهرک صفوی است و همچنان نام عباسآباد را با خود دارد. این خیابان نهتنها منظری زیبا دارد، بلکه دو اثر تاریخی ارزشمند را به هم پیوند میدهد. در ابتدای آن خانه اسقف قرار دارد که امروز به موزه عباسآباد تبدیل شده و در انتهای خیابان نیز مقبره صائب جای گرفته است.»
او اضافه میکند: «میتوان گفت این خیابان از چهارباغ آغاز میشود و تا مقبره صائب ادامه پیدا میکند. بنابراین، با توجه به اینکه این خیابان در ابتدا و انتهای خود به دو اثر تاریخی مهم متصل میشود، به عقیده من میتواند گزینهای بسیار مناسب برای ثبت بهعنوان یک اثر ملی باشد.»
این مدرس دانشگاه در ادامه به اهمیت و ارزش تاریخی خیابان عباسآباد میپردازد و میگوید: «این خیابان هم از نظر تاریخی اهمیت دارد، چراکه بیش از صد سال از عمر آن میگذرد، و هم از نظر مبنا، چون بر اساس گذری بسیار قدیمیتر و به صورت مدرن ساخته شده است.
از همین رو، میتوان آن را جزو کهنترین خیابانهای معاصر اصفهان دانست.»موسوی خوانساری در بخش دیگری از صحبتهای خود خاطرنشان میکند: «به این ترتیب میتوان با خیابان عباسآباد بهعنوان یک مرکز گردشگری روبهرو شد. این خیابان برای برگزاری تورهای شهری، خیابانگردی و اصفهانگردی گزینه بسیار مناسبی است، بهویژه آنکه مقبره صائب نیز یکی از بهترین و مهمترین بناهای اصفهان محسوب میشود.»
سنگ قبر صائب تبریزی نیاز به محافظت جدی و اساسی دارد!
این پژوهشگر دغدغهمند در عین حال هشدار میدهد: «البته افزایش گردشگری میتواند آسیبهایی هم به اصفهان وارد کند. اگر تعداد بازدیدکنندگان مقبره صائب بیشتر شود، خود سنگ قبر صائب در معرض خطر قرار میگیرد. این سنگ تنها یادگار صفوی در محله عباسآباد است و ارزش بسیار بالایی دارد.»
موسوی خوانساری درباره تهدیدهایی که این اثر را در معرض خطر قرار داده توضیح میدهد: «حتی برخی از مردم روی خود سنگ شمع روشن میکنند یا آب میریزند. اگر این کار در زمستان انجام شود، یخزدگی میتواند موجب ترکخوردن و شکستن سنگ شود. اینها خطراتی جدی هستند که این یادگار ارزشمند صفوی را تهدید میکنند و بنابراین نیازمند مراقبت و حفاظت اساسی است.»
