به گزارش اصفهان زیبا؛ میدان عتیق، مهمترین و محوریترین قطعه از پازل بزرگ ابنیه و مراکز تاریخی اصفهان است که در سالهای اخیر به دلیل بیتوجهی به آن و بافت پیرامونیاش دچار مشکلات اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی شده است؛ میدانی که یادگاری از دوره سلجوقی است و تا پیشاز این همه آن را با نام میدان «عتیق» میشناختند و قدمت آثار باقیمانده در آن به زمانی حدود ۷۰۰ سال پیش برمیگردد.
اطراف این میدان بناهای تاریخی نظیر مسجد جامع اصفهان و بازار، مقبره خواجه نظامالملك، ارگسلجوقی، كاخها و عمارات حكومتی، مدرسه سلطان سنجر، مدرسه و منارعلی و مجموعه هارونیه قرار دارد.
ترکیب میدان با عناصر پیرامونی آن، مجموعهای منسجم و همخوان از عملکردهای اداری، حکومتی، فرهنگی، مذهبی و اقتصادیاجتماعی در دوره سلجوقی بودهاست. نقشههای برجامانده از گذشته اصفهان، نشاندهنده آن است كه میدان عتیق نزدیك به پنج هكتار وسعت داشته است كه با تغییر و تحولات سالهای متمادی، مساحت آن در حال حاضر اندكی بیش از ۳۰۰ هزار مترمربع است.
ضرورت ایجاد یک میدان
شهر اصفهان در قرون اولیه اسلامی از دو قسمت جی و یهودیه تشکیل میشده است؛ به همین دلیل نیز ایجاد یک میدان عمومی در یهودیه به تقلید از میدان شهر جی بهعنوان مرکزی برای مبادلات بازرگانی، خود عامل ایجاد رونق اقتصادی شد. در حدود سال ۱۵۶ هجری قمری در جوار میدان موجود و در نقطه جمعیتی یهودیه مسجدی روی آتشکده قدیمی برپا شد.
این میدان که در دوره سلجوقیان پدید آمده بود، رونق بیشتری داشت تا جایی که دروازههای شهر به میدان ختم میشد و کاخهای سلطنتی ملکشاه سلجوقی نیز در کنار آن قرار گرفت. باید توجه داشت که محور تاریخی و فرهنگی اصفهان، اساس استخوانبندی این شهر بوده و در تمام دورههای تاریخی بهعنوان ستون فقرات ساختار کالبدی، اقتصادی و اجتماعی محسوب میشده است. این محور ۲۳ کیلومتر است که از میدان قدس آغاز و با دربرگیری میدان عتیق و بازار بزرگ و از دروازه اشرف به سمت دولتخانه صفویه تا چهارباغ عباسی امتداد داشته و درنهایت سیوسهپل، باغهای هزارجریب و قلعه شاهدژ بر فراز کوه صفه را شامل میشدهاست. ۱۱ محور تاریخی در جوار محور اصلی است که بیشتر مساجد، بازارها، کاروانسراها، حمامها و ۴۰۰ اثر تاریخی ثبتشده ملی و چهار اثر ثبتشده جهانی را شامل میشود. بازار بهعنوان محور اصلی و عامل اتصالدهنده محدوده به یکدیگر، عناصر مذهبی، بناهای عمومی مانند مدارس، حمام و کاروانسراها، معابر مانند محور جماله، محور جوباره، کمرزرین، محور دردشت، محور خواجه نظامالملک و محوطههای مسکونی از عناصر اصلی استخوانبندی این محور است.
بیش از ۱۷۰ محله تاریخی در شهر اصفهان وجود دارد که مجموعه میدان کهنه و مسجد جامع عتیق، یکی از مهمترین قطعات و گره آغازین این محور است که به لحاظ کمتوجهی به آن در دورههای اخیر، دارای بیشترین نارسایی بهخصوص به لحاظ اجتماعی و فضایی بوده است. وسعت محدوده محور تاریخی و فرهنگی معادل ۴۵.۳۲ هکتار است که حدود سه درصد (۱۲۰۰ هکتار) سطح کل منطقه سه اصفهان است.
دورههای قبل از اسلام، اوایل اسلام، دوره عباسیان و دوره دیلمیان میدان عتیق شکلمیگیرد و در دوره سلجوقیان این میدان بهعنوان یک دولتخانه و مجموعه مسجد جامع و کاخهای سلجوقی تکمیل میشود.
در دورههای بعد بهتدریج از اهمیت میدان عتیق کاسته میشود؛ بهطوریکه در دوره صفویان برخی مشاغل نازل در میدان مستقر میشود؛ اما در دوره قاجار میدان بهطور کامل و با ساختوسازهای بدون برنامه، کارکرد خود را از دست میدهد. در دوره پهلوی اول (۱۳۱۰) با احداث اولین خیابان شمالیجنوبی اصفهان حدفاصل خیابان نشاط و علامه مجلسی، میدان بریده میشود و در دوره پهلوی دوم خیابان شرقیغربی (ولیعصر(عج) به عبدالرزاق) میدان را به دوتکه پاره میکند و هیچ اثری از میدان بهعنوان فضای شهری باقی نمیماند؛ درواقع در دوره قاجار فضای میدان و بسیاری از عناصر بازار با هرجومرجهای زیادی که وجود داشت از بین میرود. در مجاورت محل میدان قدیم، میدان جدیدی به همان نام میدان کهنه ایجادشده که در دوران معاصر به «سبزهمیدان» مشهور بود. چند سال پسازآن نیز با احداث محور شمالی جنوبی هاتف، این گسستگی بافت در محل میدان قدیم تشدید شد.
همه فرازوفرودهای میدان عتیق
اما میدان عتیق با فرازوفرودهای مختلفی همراه بوده است؛ بهطوریکه در دورههای مختلف میدان کهنه مورد تعرض واقع شده و تا حدود زیادی فضاها تصرفشده است؛ درواقع میتوان گفت تا پیشازاین آنچنان اثری از میدان باقی نمانده و میدان وضعیت ناهنجاری ازنظر اجتماعی و اقتصادی داشت. نبود دسترسی مناسب با حجم فعالیتهای جدید تجاری و فضاهای مرتبط به آن، این محدوده را به یک فضای بسته و گرهخورده تبدیل کردهبود. همه اینها نشاندهنده این امر بود که باید دستی به میدان کشید و به آن شکل و شمایل جدیدی بخشید. به دلیل اهمیت و هویت تاریخی این مکان، احیا و ساماندهی فضاها و بافتهای پیرامونی آن ازجمله اهدافی است که از سالها پیش در اصفهان دنبال میشد و طرحهایی نیز دراینباره عملیاتی شدهاست؛ هرچند البته این اهداف بهطور جامع و کامل هنوز و پس از سالها که از اجرای آنها زمان میگذرد، محقق نشدهاند!
مروری بر سابقه تهیه طرحهای احیای میدان عتیق
سابقه تهیه طرحهای احیای میدان عتیق، به سالها قبل بازمیگردد؛ شاید نزدیک به سه دهه پیش. میدان عتیق اصفهان پیش از صفویه و در دوران سلجوقیان، میدان اصلی و مرکز اصلی شهر اصفهان محسوب میشدهاست. ایده نوسازی میدان در دوره پهلوی نیز مطرح بود؛ اما بعد از انقلاب دوباره از سوی برخی از افراد، ایده بازآفرینی مطرح شد و بر همین اساس قرار بر این بود که کاوشهای باستانشناسی صورت گیرد تا این موضوع بهتر به نتیجه برسد. با توجه به اینکه مستندات زیادی وجود نداشت و احتمال میرفت شهری زیرزمینی در این محدوده وجود داشتهباشد، حدود یک دهه شناسایی این وضعیت به طول انجامید و روشهای مداخله موردبررسی قرار گرفت. اما بعدا طرح بازآفرینی احیای میدان عتیق اصفهان که توسط شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و کمیسیون ماده پنج در طرحهای جامع و تفصیلی و شورای عالی میراثفرهنگی به تصویب رسیده، در دستور کار قرار گرفت. عملیات اجرایی این طرح در سه فاز مشخص شد که فاز اول آن، یعنی احداث زیرگذر در سال 1387 آغاز شد و شهریورماه 1389 به اتمام رسید و پسازآن فعالیتهای مربوط به احداث ادامه محور بازار و بدنههای میدان انجام شد.
اماواگرهای احیای میدان عتیق
اگرچه عملیات احیای این میدان عظیم هنوز به خانه آخر خود نرسیدهاست و همچنان ادامه دارد، اجرای این طرح از همان ابتدا تاکنون با انتقادهای بسیاری روبهرو بودهاست؛ مثلا اینکه بسیاری از کسبههایی که پیشازاین در میدان مشغول کسبوکار بودند، ازجمله افرادی هستند که از اجرای این طرح همچنان رضایت ندارند؛ چراکه آنها معتقدند شهرداری پس از تملک املاک آنها حقوحقوق آنها را بهطور کامل پرداخت نکرده و حقوقشان را پایمال کردهاست. از سوی دیگر برخی از کسبه نیز معتقدند با اجرای این طرح، بازار دیگر رونق گذشته را ندارد و از تکاپو افتادهاست.
بااینوجود، اما طرح بازآفرینی در دهههای پیشین اجرا و باعث تغییر شکل و شمایل میدان و همچنین کارکرد قدیمی آن شدهاست. آنطور که برنامهریزان و مجریان این طرح به رسانهها گفتهاند، تقویت نقش تاریخی، فرهنگی و گردشگری در محدوده شهر اصفهان، اعتلای کیفیت زندگی اجتماعی شهروندان، افزایش کارایی و بهرهوری از زمین ازجمله اهداف کلان احیای این میدان است.
همچنین پالایش عملکردی محدوده از فعالیتهای مزاحم و آلاینده، تضمین حقوق شهروندی و شهرنشینی، ارتقای بستر فرهنگی و کیفیت محیطی، برقراری تعادل میان نقش فعالیتی و نقش سکونتی، افزایش ایمنی و امنیت، روانسازی ترافیکی و حرکتی، نگهداری و حفاظت از بافت تاریخی، تقویت استخوانبندی محور تاریخیفرهنگی شهر اصفهان، تضمین پایداری و ماندگاری محدوده با اتکا به شاخصهای توسعه پایدار، بازگردانی سرزندگی و پیوستگی به کانونهای تاریخی و تقویت سکونت پایدار ازجمله اهداف خرد احیای میدان عتیق است.
آغاز یک طرح عظیم
اما این طرح علیرغم مخالفتها بالاخره به مرحله اجرا رسید و ماشین و ابزارآلات غولپیکر پا به میدان گذاشتند تا دستی به سروصورت آن بکشند و میدان را از رخوتی که دچارش شده بود، رها کنند. با توجه به اینکه پروژه احیای میدان عتیق یک طرح فراملی بود، هماهنگیهای درون استان، کشوری و خارج از کشور (یونسکو) صورت گرفت و افراد زیادی از سراسر کشور از طرح بازدید کردند؛ بهطوریکه گفته میشود همکاری ۳۰ سازمان و نهاد به این طرح جلب شد.
در این میان، نقشه مصوب میراث فرهنگی استان اصفهان ملاک عمل قرار گرفت و مطالعات باستانشناسی حدود دو سال از سوی تیمی از کارشناسان استان و کشور با نظارت میراث فرهنگی و پرداخت هزینهها از سوی شهرداری اصفهان طی یک مرحله انجام شد؛ اما با توجه به اینکه کافی نبود، مرحله دوم آغاز شد. عملیات کاوش و گمانهزنی در محوطه جلوخان (۱۳۸۴)، محوطه میدان زغال (۱۳۸۴)، میدان قیام (سبزهمیدان) (۱۳۸۴)، محوطه کمرزرین (۱۳۸۴)، بازار هارونیه مشرف به میدان زغال، بازار احیاشده هارونیه و جلوخان مسجد جامع جهت تغییر مسیر کانالهای فاضلاب از مدرسه کاسهگران به بازار ریسمان انجام شد.
همچنین عملیات کاوش و گمانهزنی بازار غاز و عملیات کاوش و گمانهزنی محله ابواسحاقیه ازجمله کاوشهای انجامشده در پروژه احیای میدان عتیق است. در این میان اما مجریان این طرح مدعی هستند که بازگرداندن جایگاه رفیع و دیرینه مسجد جامع و محدوده تاریخی و رفع معضل ترافیکی محدوده این میدان دارای اهمیت بسیار بوده و طرح میدان غیرهمسطح عتیق و احداث زیرگذرهای آن بهعنوان بخش اساسی احیای میدان تاریخی و بازیابی هویت اصیل شهر، یکی از دستاوردهای مهم حملونقل و ترافیک در استراتژی کلان حملونقل و ترافیک در شهر اصفهان به شمار میرود.
احداث مجموعه میدان اصلی، جلوخان مسجد جامع، مجموعه زیرگذرها و فضاهای چندمنظوره زیر میدان و فضای چندمنظوره علامه مجلسی و پارکینگ، اجرای پروژههای پیرامون میدان، احداث موزه امامعلی(ع) و احیا و مرمت سرای حکیمیه، از عناصر اصلی طرح احیای میدان عتیق به شمار میرود. پروژه که عملیاتی شد، نوبت به کسبهها رسید و شهرداری بهناچار مغازههای آنها را خرید؛ موضوعی که حالا و پس از گذشت چندین و چند سال، هنوز نارضایتی برخی از کسبه را به دنبال دارد. در جریان طرح احیای میدان عتیق در بدنه غربی، بهطور مجدد شهرداری بازار را در ضلع شمال و جنوب خیابان عبدالرزاق به هم متصل کرد تا بازار به دونیمه تبدیل شود.
آیا اهداف طرح محقق شد؟
حالا، اما نزدیک به دو دهه از آغاز اجرای طرح بازآفرینی میدان عتیق میگذرد و مراحل مختلفی از این طرح اجرایی شده است؛ درحالیکه به نظر میرسد این طرح تا به الان و آنطور که بایدوشاید نتوانسته به اهداف خود برسد؛ ضمن اینکه برخی معتقدند اجرای این پروژه باعث شده تا رونق از این میدان برود و سوتوکور باقی بماند و بافتهای پیرامون آن به دلیل مهاجرت اصفهانیها و سکونت افغانستانیها دچار آسیبهای اجتماعی نیز شود؛ هرچند برخی از کارشناسان میگویند هنوز برای قضاوت زود است و باید اجازه داد که طرح به مرحله پایانی خود برسد!
باید توجه داشت نتایج پژوهشهای منتشرشده در این زمینه، کمی ضدونقیض به نظر میرسد. به همین دلیل انجام پژوهش روشمند (البته با حفظ اصل بیطرفی) درباره میزان تحقق اهداف طرح احیای میدان عتیق ضروری است. اما نتایج تحقیقی تحتعنوان «بررسی میزان تحققپذیری اهداف طرح احیای میدان عتیق اصفهان» تألیف مهدی ابراهیمی بوزانی و فهیمه فدائی جزی که به بررسی میزان تحقق اهــداف چهارگانه طرح پرداخته است، نشان میدهد اهداف کالبدی سکونتی با میانگین 3.42، اهداف اجتماعیفرهنگی با میانگین 3.15، اهداف اقتصادی با میانگین 3.24 و اهداف زیســتی با میانگین 3.28 تحقق یافته اســت.
بنابر ادعای این پژوهش، طبق بررسیهای انجامشده طرح میدان عتیق با توجه به اهداف موردبررسی با میانگینی بالاتر از متوســط تحقق یافته است. بر اســاس دیگر یافتههای مربوطه، در بعد کالبــدی، بهبود کیفیــت کالبدی محدوده میــدان و عملکرد کاربریها با بارعاملی 80 درصد بیشترین ارتباط و تأثیرگذاری را دارد؛ در بعـد اجتماعیفرهنگی، افزایش ارتقای فرهنگی با تهیه و اجرای طــرح با بار عاملی 84 درصد در بعد اقتصادی، بهبود در اطلاعرسانی و میــزان تبلیغات تجاری با مقدار 83 درصد و در بعد زیســتی، افزایش هویــت تاریخی و فرهنگــی محدوده اجرای طرح بــا مقدار 85 درصد در اولویــت اول تأثیرگذاری قــرار داشتهاند. اثرات متقابل در دو بعد اثرگذاری مســتقیم و غیرمستقیم نیز که موردمطالعه قرار گرفتهاست، نشانمیدهد درمجموع افزایش کیفیت محیطی محدوده، توجه به مشــارکت مــردم، افزایش ارتقای فرهنگی با تهیه و اجــرای طرح، برخورداری بیشتر حرکت پیاده از ایمنی، افزایش رضایتمندی سکنه و کسبه، افزایش رضایتمندی شهروندان غیر شاغل و ساکن، افزایش میزان حس تعلق مردم، بهبود وضعیت گذران اوقات فراغت، افزایش نظم عمومــی، افزایش عدالت عمومی، افزایش ســود همگانی، کاهش فعالیتهای مزاحم و آلاینده، کاهش وجود مشاغل مزاحمی چون زغالفروشــی، کهنهفروشــی با تولید ضایعات فراوان، ایجاد روند بهبودی در فعالیتهای گردشــگری، بهبود بهداشت و نظافت، افزایش سرزندگی و پیوستگی کانونهای تاریخی، کاهش تمایل به مهاجرت از محدوده میدان، ایجاد سهولت در رفتوآمد، اولویت به تردد پیاده، افزایش هویــت تاریخی و فرهنگی و بهبــود وضعیت نظافت و جمعآوری زباله بیشترین میزان تأثیرگذاری را در تحققپذیری طرح داشتند.
دیگر یافتهها حاکی از آن است که اهدافی همچون افزایش رضایتمندی ســکنه و کســبه، افزایش رضایتمندی شــهروندان غیرشاغل و غیرساکن، افزایش میزان حس تعلق مردم به محدوده اجرای طرح، ایجاد رونق و بهبودی در فعالیتهای گردشگری، افزایش سرزندگی و پیوستگی کانونهای تاریخی، کاهش تمایــل به مهاجرت از محــدوده و افزایش هویت تاریخی و فرهنگی محدوده اجرا محققشدهاند.
پژوهش دیگری نیز تحت عنوان «طرح احیای میدان عتیق؛ تجربه بازآفرینی مرکز تاریخی شهر اصفهان» مدعی است که اجرای این طرح دستاوردهایی را به همراه داشته است: «تجمیع توان اجرای با روش كار سنتی و درعینحال استفاده از تكنولوژی روز سازهای و آموزش بسیاری از شاگردان در كنار استادكاران سنتی و بازدید گروههای مختلف دانشگاهی حكایت از ابعاد مهم این طرح دارد. در حال حاضر با اجرای این طرح، تردد وسایل نقلیه در زیرگذرها با سهولت انجام میشود. توقفگاههای عمومی برای استفاده شهروندان در نزدیکترین نقطه زیرگذر به بازار برای تاكسی و اتوبوس و برای طرحهای آتی محل ایستگاه مترو و خطوط موردنیاز نیز پیشبینی و آماده اجرا شدهاست. در محدوده میدان عتیق محل آرام و استراحت خانوادهها و فضاهای خدماتی پیشبینیشدهاست. این محدوده ارزشمند كه بهرغم تمامی ارزشها و ظرفیتها سالها به «میدانكهنه» معروف بوده، در حال حاضر با ارتقای شأن اجتماعی و فرهنگی و با حفظ اصول و ضوابط به یكی از زیباترین بخشهای شهر تاریخی اصفهان تبدیل شدهاست.»
این یافتهها در حالی است که بسیاری از شهروندان از عدم توجه به توسعه فضای سبز و نورپردازی مناسب و کمبود سرویس بهداشتی و حضور بیشازاندازه اتباع خارجی و مصرفکنندگان مواد مخدر و کارتنخوابها و همچنین بیتوجهی به ساماندهی فضاهای پیرامونی گلایه دارند و میگویند این عوامل باعث ایجاد اختلال در طرح احیای میدان عتیق شده و رونق را از میدان بردهاست و باعث شده تا شهروندان و گردشگران داخلی و خارجی تمایل چندانی به رفتوآمد به این فضا نداشتهباشند. بیتوجهی به عرضه صنایعدستی و هویت تاریخی این میدان و تبدیلشدن بازار به محلی برای فروش تریکو و… و بیتوجهی به جلوههای بصری و عدم ساماندهی مغازهها نیز از دیگر نقاط ضعفی است که میتوان در بیرونقی این روزهای میدان دخیلدانست.
آنطور که یافتههای پژوهشی تحتعنوان «بررسی تأثیر طرحهای توسعه شهری معاصر بر ساختار فضایی هسته تاریخی شمال شهر اصفهان» نشانمیدهد اجرای طرح بازآفرینی توانسته اثرات منفی در بافت سنتی این منطقه بهجای بگذارد. در این پژوهش آمدهاست:
«فضاهای شهری در اصفهان قدیم بر اساس منطقی ساختاری شکل گرفتهاند و هرگونه تغییر در نحوه چیدمان فضا، ساختار فضایی آنها را دگرگون میسازد. دخالت در بافتهای سنتی شهرهایی همچون اصفهان، ساختار سلسلهمراتبی این بافتها را بدون توجه به منطق شکلگیری این بافتها از بین میبرد.
تغییرات سریع کالبدی در دوره اخیر بر ساختار فضایی منطقه تاریخی شهر اصفهان تأثیرات منفی داشتهاسـت. در اصفهان تأثیرات حاصل از تغییرات شتابزده در دوره پهلوی تا حدی زیاد بود که منجر به پاک شدن تدریجی استخوانبندی قدیمی از اذهـان مردم شد و بافت تاریخی شهر به دلیل عدم سنخیت با ساختار جدید، نتوانست پیوند منسجمی با آن برقرار کند و در دل ساختار شبکهای جدید مدفونشد. در دوره سلجوقی و صفوی، ارتباط ساختاریفضایی قوی بین میدان کهنه و محورهای تاریخی اطرافش وجود داشته است؛ درحالیکه در وضعیت امروزی به دلیل پوستهای بودن طرح احیای میدان کهنه و عدم توجه به زمینه کالبدی در بافت پیرامون، این ارتباط بیش از آنکه با معابر تاریخی اطراف برقرار شود، با خیابانهای جدید تأمین شده است. به بیانی دیگر از مجموع مهمترین فضاها و عناصر خطی متعلق به استخوانبندی دوره سلجوقی، میدان کهنه تنها توانسته با ساختار امروزی همپیوند شود و محورهای تاریخی و بافت اطـراف میدان که دربردارنده مجموعههای واجـد ارزش معماری و تاریخی هستند و پیشینهای چون میدان کهنه دارند، همچنان گریبانگیر انزوای ساختاری فضایی است.»
این پژوهش در ادامه پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت میدان عتیق دارد: «یکی از مهمترین عوامل پیوند و احیای ساختار فضایی بافت مجاور میدان، اتصال بافت از طریق ایجاد حلقههای حرکتی با محوریت پیاده است. ایجاد این حلقههای حرکتی در طرح احیای میدان کهنه پیشبینی نشده اسـت ولـی از طریق این مسیر، علاوه بر حضور گردشگر در این بافت ارزشمند و تاریخی، ارتباط و اتصال هسته تاریخی اصفهان سلجوقی و اصفهان صفوی قویتر میشود و هم خـود ایـن محور، عامل ارتقای کیفیات زندگی برای توسعه خودجوش فعالیت در بافت میشود.»
درمجموع به نظر میرسد وضعیت میدان عتیق و بافت اطراف آن نیازمند شناخت دقیق مسئله و انجام اقدامات سنجیده است؛ موضوعی که در این پرونده «روایت اصفهان» موردبررسی قرار دادهایم.
