به گزارش اصفهان زیبا؛ کتیبههای روضه در ایران، به عنوان نمادهای فرهنگی و مذهبی، با تاریخچهای غنی و پر بار، نقش بسزایی در انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی ایفا کردهاند. این کتیبهها که از دوران صفویه تاکنون به عنوان ابزاری برای بیان احساسات و اعتقادات مورد استفاده قرار میگیرند، نمایانگر پیوند عمیق هنر و مذهب در جامعه ایرانی هستند.
کتیبههای حسینی به عنوان یکی از مهمترین عناصر فرهنگی و هنری در تاریخ ایران، در طول قرنها نقش بسزایی در انتقال مفاهیم مذهبی و فرهنگی ایفا کردهاند. در ادامه به بررسی تاریخچه کتیبههای روضه در ایران از چند قرن پیش تاکنون، خوشنویسان معروف، معروفترین کتیبهها در اصفهان و متون موجود بر روی آنها میپردازیم.
تاریخچه کتیبههای روضه
کتیبههای روضه ریشه در تاریخ مذهبی و فرهنگی ایران دارند. از دوران صفویه (قرن ۱۱ هجری) به بعد، با گسترش تشیع و برگزاری مراسمهای مذهبی، استفاده از کتیبهها در روضهها به طور گستردهای افزایش یافت. بخشی از تاریخچه کتیبههای روضه به دوران صفویه بازمیگردد. کتیبهها به منظور تزیین و ترویج این مجالس و همچنین به یادبود وقایع عاشورا در اماکن مذهبی و عمومی نصب میشدند.
در قرنهای بعد، به ویژه در دوران قاجار (قرن ۱۳ هجری) و پهلوی (قرن ۱۴ هجری)، کتیبهها به یکی از عناصر اصلی مراسم مذهبی تبدیل شدند. این کتیبهها نه تنها به عنوان تزیینات، بلکه به عنوان ابزارهایی برای آموزش مفاهیم دینی و تاریخی نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
مدلهای کتیبه
کتیبههای روضه معمولا به دو دسته تقسیم میشوند: کتیبههای عمودی و کتیبههای افقی. کتیبههای عمودی معمولا بر روی دیوارها یا ستونها نصب میشوند و بیشتر برای نمایش اشعار یا آیات قرآن طراحی شدهاند.
این کتیبهها اغلب به صورت بلند و باریک طراحی میشوند و با استفاده از رنگهای متنوع و تزئینات زیبا زینت داده میشوند. کتیبههای افقی معمولا بر روی پارچههایی بزرگ نوشته میشوند و در مراسمهای مذهبی مانند عاشورا یا محرم به نمایش گذاشته میشوند. این نوع کتیبهها معمولا شامل متنهایی طولانیتر هستند که شامل اشعار، نذورات و دعاها میباشند.
خوشنویسان معروف
خوشنویسی یکی از هنرهای اصیل ایرانی است که در کتیبههای روضه نیز نقش مهمی دارد. برخی از خوشنویسان معروف آثارشان بر روی کتیبهها مشاهده میشود.
میرزا غلامرضا اصفهانی یکی از بزرگترین خوشنویسان تاریخ ایران است که آثارش در کتیبههای مذهبی بسیار مشهور است وخط نستعلیق او به عنوان یکی از بهترین نمونههای خوشنویسی ایرانی شناخته میشود.
عبدالله فرشی خوشنویس معاصر نیز آثارش در مراسم مذهبی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. او با استفاده از تکنیکهای نوین خوشنویسی، کتیبههایی با طراحی مدرن و زیبا ارائه کرده است. ناگفته نماند که بسیاری از کتیبهها توسط خوشنویسان محلی خلق شدهاند.
متنهای موجود روی کتیبهها
بسیاری از کتیبهها شامل آیات قرآن هستند که به موضوعات مختلف مذهبی اشاره دارند. این آیات معمولا به منظور ترویج ارزشهای دینی و فرهنگی در مراسم مذهبی استفاده میشوند. اشعار شاعران بزرگ ایرانی مانند حافظ، سعدی و مولانا نیز بر روی کتیبهها دیده میشود. این اشعار معمولا به موضوعاتی چون عشق الهی، فراق و اندوه اشاره دارند. برخی از کتیبهها شامل دعاها و نذورات هستند که در مراسم مذهبی خوانده میشوند. این متون معمولا با خط زیبا نوشته شدهاند و به تقویت روحیه مذهبی شرکتکنندگان کمک میکنند.
در فضای پرشور روضهها، این کتیبهها چیزی فراتر از ابزار تزئیناند؛ آنها متن مقدس بصری مجلس هستند. با چشم که از دیواری به دیوار دیگر میچرخد، کلمات و عباراتی چون «یا اباعبدالله»، «السلام علیک، یا قتیل العبرات»، یا «کل ارض کربلا» چشم را پر میکنند و دل را خالی. برخی از کتیبهها، ترکیبی از نقوش سنتی اسلیمی، شمسهها، ترنجها و تذهیب ایرانیاند. اندازه بعضی از آنها بهقدری بزرگ است که دیوار کامل اتاق روضه را میپوشاند و حالوهوای خاصی ایجاد میکند.
تأثیرات اجتماعی و فرهنگی
کتیبههای روضه نهتنها بهعنوان عناصر تزیینی بلکه بهعنوان ابزارهایی برای آموزش و ترویج فرهنگ دینی نیز عمل میکنند.کتیبههای روضه، نهفقط نماد زیباییشناسی مذهبی، بلکه نوعی سند زنده حافظه شیعیاند. این پارچهها نسلبهنسل حفظ شدهاند، وصله خوردهاند، ترمیم شدهاند، اما هیچگاه از دیوار این خانهها جدا نشدهاند. در کنار زیارت عاشورا و روضههای سنتی، این کتیبهها هستند که هر سال پیام بصری این سوگواری را منتقل میکنند؛ بیکلام، ولی رسا.
در دوران معاصر، با توجه به تغییرات اجتماعی و فرهنگی، استفاده از کتیبهها در هیئتها نیز دچار تحولاتی شده است. امروزه کتیبهها به شکل مدرنتری طراحی میشوند و با استفاده از تکنولوژیهای جدید، امکان دسترسی آسانتر به مفاهیم دینی فراهم شده است.
چند روضه قدیمی با کتیبههای چشمگیر
در اصفهان، بهعنوان یکی از کانونهای اصلی فرهنگ و هنر شیعی، بسیاری از روضههای قدیمی و هیئتهای سنتی دارای کتیبههای خوشنویسیشده نفیس هستند.
کتیبهها معمولا بر روی پارچههای مشکی، ترمه، مخمل یا ساتن کار شدهاند و در برخی از کتیبهها از هنر اصیل اصفهانی یعنی چاپ قلمکار استفاده شده است و با هنرهایی چون خوشنویسی نستعلیق، شکستهنستعلیق، ثلث، معرقدوزی، ملیلهدوزی یا گلدوزی ترکیب شدهاند. برخی از روضهها و هیئتهای شناختهشده که چنین کتیبههایی دارند که نام آنها در زیر میآید:
روضه بنکدار؛ خانهای با دیوارهایی که میگریند
در دل محلههای قدیمی اصفهان، جایی هست که هر ساله در ایام محرم، خانهای تبدیل به حسینیهای بینظیر میشود. روضه بنکدار یکی از قدیمیترین و معتبرترین مجالس عزاداری خانگی در اصفهان است که قدمت آن به بیش از یک قرن بازمیگردد.
این مجلس در خانهای از دوره قاجار تا امروز، پیوسته برگزار شده است. اما آنچه این خانه را فراتر از یک مجلس عزاداری میبرد، نه فقط نوای روضه و نذریهای ساده، بلکه حضور باشکوه کتیبههایی است که دیوارها را چون پردههایی از غم و عظمت زینت میبخشند.
روضه بنکدار، حس و حال لطافت زنانه را دارد، گویی این روضه از دل حضرت زینب سلاماللهعلیها برمیآید. در این مراسم روضه، خانمها دور منبر مینشینند و مردها در اتاقهای کناری؛ چیزی که در روضههای امروزی متفاوت است.
سقف و دیوارها پر از چاپهای قدمت دار و قلم کاری است که نقشهای آنها نهایت ظرافت را دارد. تزیین طاقچهها با اشیا قدیمی، پرچمها، شیشههای رنگی و … از جذابیتهای دیگر این روضه قدیمی است.
یکی از مهمترین ویژگیهای این مجلس، کتیبههای نفیس و قدیمیای است که فضای خانه را در ایام محرم و صفر دگرگون میکنند. کتیبههای روضه بنکدار را نمیتوان صرفا تزئینی دانست. این پارچههای مشکی و سرمهایرنگ، با خوشنویسی هنرمندانه، نمایانگر ترکیبی از ایمان، هنر و حافظه تاریخی عزاداری شیعیان هستند.
هر کتیبه نه فقط حامل واژگان، که حامل روحی از گذشته است؛ میراثی که از سینههای سوخته به دیوارهای خانه رسیده است. در روضه بنکدار، میتوان زیباترین کتیبههای چاپ قلمکار را مشاهده کرد که در میان هم نوعان خود نظیر ندارد. روی سقف، کتیبههای قلمکار با نقوش شیر و سرو دیده میشود که چشم را به خود خیره میکند. روی دیوارها نیز کتیبهها با پارچههای مشکی مشاهده میشود، گویی که کتیبههای روی دیوار نیز یا حسین میگویند.
حسینیه زَرگَرباشی
حسینیه زَرگَرباشی اصفهان از خانههای تاریخی در اصفهان که بهگفته بانیان آن، بیش از سه قرن بدون وقفه محل روضهخوانی مراسم عزاداری امام حسین(ع) بوده است. بهگفته مصطفی زرگرباشی از نوادگان بانیان این خانه، حتی در رضاخان هم که جلسات روضهخوانی ممنوع شده بود، مردم و وعاظ از پشتبامها، خود را به این حسینیه رسانده و مراسم عزاداری را برگزار میکردند.
کتیبههای این حسینیه از کتیبههای چاپ قلمکار، تاکتیبههای خوشنویسی رو پارچههای سیاه با تنوع خطوط زیاد قابل مشاهده است.
خانه حاج آقا شجاع
خانه حاج آقا شجاع هم یکی از مراسمات روضه قدمتدار در دل اصفهان است که کتیبههای قلمکار و حماسی را دل خود دارد، آنطور که میگویند این خانه متعلق به حاج آقا شجاع صمصام شریعت است که به نظر میرسد قدمتش به حدود 100 سال قبل باز میگردد و در خیابان ملک شمالی، در زیر بازارچه حاج آقا شجاع قرار گرفته است.
حاج آقا شجاع اتوبوسرانی راه انداخته بوده و مردم را به کربلا و مشهد میبرده است و کمکم در خانهاش در صبحها و دهه اول محرم روضهخوانی میکند.
اگرچه فضای روضه بسیار مطبوع است و دور تا دور منبر را باغچههای زیبا فراگرفته است، توجه را کتیبههای قلمکار اصفهانی که روی آنها اشعار حماسی قرار گرفته است جلب میکند. مراسم ظهر عاشورا که هیئتهای عزاداری وارد مراسم روضه میشوند در کنار این کتیبهها، یادآور قیام عاشورایی است.
امروزه دیگر کتیبهها حس و حال کتیبههای قدیمی دوران صفویه و قاجار را ندارند. کتیبههای چاپ دیجیتال کجا و کتیبههای مخمل کوب و چاپ قلمکار کجا! اگرچه امروزه کتیبههای زیادی طراحی و تولید میشوند، اما گویا کتیبههای قدیمی از دل بر میآمدند.
کتیبهنگاری باید بماند
در این سالهایی که در کنار کتیبهنگاری، برگزاری روضههای خانگی نیز رونق پیدا کرده است، روضههایی که کوچکترها با ذوق پرچمش را نصب میکنند و بزرگترها در حال تدارکات روضه هستند تا ذکر یا حسین در خانه بپیچد و عطر چای روضه فضا را عطرآگین کند، تولید کتیبههای دستساز در کنار روضههای کوچک میتوانند خانههای بنکدار آینده باشند؛ خانههای با اصالتی که عزاداری سنتی را به نسل جدید منتقل میکنند.
