آثار هنری مبتنی بر فرهنگ عامه (فولکلور)
در ماده دوم قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 خورشیدی، آنجایی که ردیف دوازدهگانه ای از آثار هنری مورد حمایت از قانون داریم در ردیف دهم میخوانیم: اثر ابتکاری که بر پایه فرهنگ عامه (فولکلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باشد. طبق این تعریف، آثار هنری که به شکل باز آفرینی از آثار کهن و فرهنگ عامه خلق شده باشند یا آثاری باشند که به شکل ترکیبی و با استفاده از این قبیل آثار خلق شده باشند به شرط ابتکاریبودن، تحت حمایت قانون قرار گرفتهاند.
اما اثر فولکلور یعنی چه؟
فولکلور (Folklore) اثری است مبتنی بر فرهنگ، افسانهها، آثار موسیقی یا شعر و داستان و حتی نقاشیهای قومی که سینه به سینه نقل شده و به دست انسانهای معاصر رسیده باشد. با اختراع ابزارهای ثبت هنری مثل صفحههای گرامافون و در حال حاضر لوحهای فشرده و حافظههای مغناطیسی، همچنین اینترنت و صفحات فضای مجازی و عکاسی و فیلمبرداری، این آثار امروزه دیگر مهجور نبوده و تقریبا همگی به ثبت رسیده و شناخته شدهاند. با این حال، که پدیدآورندگان اصلی این آثار شناختهشده نیستند، اما کپی رایت این اثرها به نفع فرهنگ عامه ثبت شده است و هرگونه بهرهبرداری از آنان با اینکه نیازمند قرارداد مالی با شخص خاصی نیست و از طرف دیگر، واضح است که پدید آورندگان آنان نیز بیشتر از پنجاه سال است که از دنیا رفتهاند، اما باز هم در رعایت حقوق معنوی باید به منبع آثار فولکلوری که در هنر معاصر مورد استفاده قرار میگیرند اشاره شود. به عنون مثال بدین شکل که: فلان اثر موسیقی برگرفته از موسیقی فولکلور خراسانی، یا فلان طرح گلیم مربوط به نقشهای فولکلور کردی منطقه اورامانات است. همین اشاره در رعایت اخلاق حرفهای کافی است. اما عدم اشاره به این قبیل منابع و رفرنسها میتواند دلالت داشته باشد به قصد پدید آورده مبنی بر مصادره این ابتکار به نفع خودش. و اینجا دقیقا مرزی است که قانون وارد عمل میشود.
چند نمونه از فولکلور در فرهنگ و هنر معاصر:
نقاشیهای کهن، ضربالمثلها، نقشههای گلیم و فرش و قالی، آواها و دستگاههای موسیقی بومی و محلی یا مقامی، لالایی مادران، سرود ها و تصنیفهای کودکانهای که سینه به سینه در سراسر ایران شنیده و خوانده میشوند، انواع مراسم گروهی و فردی شادی و عزا مانند برخی پایکوبی های محلی یا سینه زنیها در مراسم مذهبی و آیینی، داستانها و افسانههای محلی و نظایر اینها در مجموعه فرهنگ و آثار فرهنگی و هنری فولکلور قرار میگیرند. استفاده از تمام یا بخشی از هر یک از موارد یاد شده مستلزم رعایت امانت و ذکر منبع و رفرنس در اثر هنری تازه است.
اثر هنری مبتنی بر فولکلور چه نوع اثری است؟
به نظر میرسد این قبیل آثار که بر گرفته از فولکلور هستند، اگر ترکیب دو یا چند اثر باشند در گروه آثار هنری ترکیبی و اگر اثری سراسر یک دست و از جنس واحد بوده، اما با چند صدایی و چندرنگی، استفادههایی از آثار شناخته شده فولکلور نموده باشند میتوان به آنها اثر هنری اقتباسی گفت. در آثار هنری اقتباسی با اینکه تمامی اثر نتیجه خلاقیت واحد پدید آورنده نیست، اما چون نوع و نحوه اقتباس به همراه بخشهای غیر اقتباسی همگی نتیجه خلاقیت پدید آورنده بوده آن را در کلیت کار یک اثر دارای حقوق تامه و کامل به نفع پدیدآورنده می دانیم. در نتیجه رعایت تمامی حقوق مادی و معنوی در مورد آن الزامی است.
به عنوان مثال، اگر یک ملودی با استفاده از بخشهایی از دستگاههای مقامی و فولکلور بختیاری خلق شده باشد، دیگر کسی به صرف اینکه این اثر اقتباسی بوده نمیتواند آن را به نفع خود مورد استفاده قرار دهد. بلکه سایر پدید آورندگان تنها مجاز هستند که بخشهای اقتباسی را از طریق دریافت از منبع اصلی اقتباس به شکل مد نظر خود و به نحوی که شکل و نوع اقتباس آنان متفاوت با خلاقیت دیگر پدید آورندگان باشد از آنان استفاده کنند.
