به گزارش اصفهان زیبا؛ ایجاد شهرهای جدیدالتأسیس پدیدهای تازه و مدرن نیست و با توجه به رشد جمعیت روزافزون بشریت، در ادوار مختلف، در اقصانقاط جهان، تأسیس این شهرهای جدید کموبیش وجود داشته است. افزایش جمعیت، کمبود فضای زیستی و مهاجرتهای گسترده همواره از عمده دلایل بنیان نهادهشدن شهرهای جدید بوده است.
در ایران پیش از اسلام، بهخصوص در دوران فرمانروایی ساسانیان، پدیده ساخت شهرهای جدید به دست پادشاهان مرسوم بود و پایهریزی بسیاری از شهرهای مهم در این دوران و با این رویه صورت گرفت.
در منابع ساسانی خداینامک، از پایهگذاری برخی شهرها همچون دارابگرد در دوران هخامنشی یا بیش از ۲۶ شهر به فرمان پادشاهان ساسانی نام برده شده است؛ شهرهای اردشیر خُوره (فیروزآباد)، ریو اردشیر (ریشهر)، رامهرمز اردشیر (رامهرمز)، گندیشاپور، بیشاپور، شاپورخواست، نیشاپور، کرخه پیروز و … . تعدادی از این شهرها جدید هستند که در دوران ساسانی طراحی و بنیان نهاده شدند.
در دوران اسلامی با توجه به فراز و نشیبهای تاریخی، یورشهای پیدرپی بیگانگان و بیثباتیهای سیاسی و اجتماعی این رویه تقریبا متوقف شد؛ چهبسا این تهاجمهای بالعکس سبب شد بسیاری از شهرهای آباد و معتبر آن روزگار به کلی از صفحه روزگار محو شوند.
جلفا و عباسآباد؛ شهرکهای جدید اصفهان در دوره صفویه
با استقرار حکومت صفویه در ایران و ایجاد ثبات نسبی، بار دیگر با این نوع پدیده عمرانی مواجه میشویم. پس از تغییر چندینباره پایتخت صفویان از تبریز به قزوین و از قزوین به اصفهان، نهایتا فضایی مناسب برای ایجاد پایتختی باشکوه در شهر اصفهان فراهم شد.
با توجههای ستودنی شاهعباس کبیر و اخلاف او، شهر اصفهان در اندک زمانی، رونق ازدستداده خود را در پی حوادث تاریخی همچون حمله مغولان و تیمور دوباره بهدست آورد.
عملیات عمرانی بهسرعت و ظرافت صورت گرفت و دستهدسته تاجران و مهاجران به این شهر مهاجرت کردند.
این افزایش جمعیت ناگهانی و کمبود فضای سکونت و اشتغال سبب شد دو شهرک جلفا و عباسآباد برای سکونت ارامنه و تبریزیهای جدیدالورود به پایتخت ساخته شوند.
هرچند این دو شهرک در ابتدا در بیرون از بافت شهری بنا نهاده شد، به دلیل سرعت گسترش شهر، کمکم این دو شهرک به شهر پیوستند و جزئی از محلههای اصفهان شدند.
رؤیای شیخبهایی و شهر جدید نجفآباد
ایجاد شهرجدید نجفآباد در نزدیکی اصفهان در این دوران یکی از اولین نمونهها از این دست با تعریف یک شهر جدید بود.
تا پیش از این ایام در محل کنونی نجفآباد تنها جمعیت محدودی از زرتشتیان سکونت داشتند.
با توجه به روایت برخی منابع تاریخی در حدود 992 شمسی، از طرف شاهعباس کاروانی از نذورات شامل جواهرات، پول نقد و کالا برای حرم حضرتعلی(ع) به نجف فرستاده شد.
قافله به محض دورشدن از اصفهان در محلی از حرکت ایستاد و تلاش شتربانان برای حرکتدادن شترها مؤثر واقع نشد.
خبر به دربار رسید. شیخبهایی به شاهعباس گفت: «دیشب در عالم خواب شاه نجف را زیارت کردم. فرمود شتران را برهانید و بارشان را به صرف آبادکردن این محل مصرف کنید که اصلح همین است.» درنتیجه با تأیید شاهعباس مقدمات تأسیس این شهر جدید با نام نجفآباد بنا نهاده شد.
البته جدای از این واقعه، احتمالا افزایش جمعیت شهر اصفهان و کمبود منابع غذایی نیز یکی از دلایل ایجاد این شهرجدید بود که با درایت شاهعباس و شیخبهایی این اقدام، یعنی ایجاد منابع تولید محصولات کشاورزی و دامی برای ساکنان پایتخت دور از انتظار نبود.
راجر سیوری، ایرانشناس کانادایی، در این خصوص مینویسد: «شاهعباس و طراح اصلی آن، یعنی شیخبهایی با ایجاد شبکه کامل آبیاری و ارتباطی و بنیاننهادن شهری بازرگانی و پررونق در ۲۵ کیلومتری غرب اصفهان برای تهیه آذوقه پایتخت، زیربنایی اساسی بنا کرده است.»
ایجاد یک شهر جدید با اصول و تفکر مهندسیشده در بین شهرهای آن دوران با کوچههایی پیچدرپیچ و بینظم، پدیدهای تازه بود.
نویسنده و تاریخنگار فرانسوی آندره زیگفرید در کتاب «روح ملتها» از بینظمی حاکم بر شهرسازی قدیم آن دوران ایران مینویسد: «فقط شهر نجفآباد را از این قانون مستثنا دیدم. اول دفعه که آنجا رفتم، تصور کردم شهر قدیم را یکسره کوبیدهاند و خیابانبندی و کوچهسازی را از نو پایهریزی کردهاند؛ ولی متوجه شدم معماری نجفآباد از ابتدا همینگونه شکل گرفتهاست. مساجد و میدانهای نجفآباد تنها محلی است که با فکر نادر بهوجود آمده و دارای نظم و قاعدهای است.»
به این ترتیب اولین شهرجدید ایران با تفکر و اصول شهرسازی در دوران پسااسلامی شکل گرفت.
شهرسازی صفوی، به محاق رفت
با سقوط سلسله صفویه و هرجومرج و بیکفایتی حاکمان بعدی، اینگونه عمران شهری تقریبا دوباره کنار گذاشته و بیشتر تمرکز بر مدرنسازی یا ایجاد امکانات شهری در شهرهای بزرگ قدیمی مانند تهران، اصفهان و تبریز محدود
شد.
این رویه نوسازی و مدرنیزاسیون در دوران پهلوی و با سرعت بیشتر ادامه پیدا کرد و سبب شد بافت قدیمی شهرهای سابق با دیدگاه اصول شهرسازی جدید دستخوش تغییرات اساسی شوند.
ارتش و صنعت، دو عامل اصلی ایجاد شهرکهای جدید
با تشکیل ارتش و قوای نظامی نوین و ایجاد ادارات و سازمانهای دولتی از حدود دهه 30 شمسی، کمکم شهرکهای مسکونی سازمانی برای استقرار و اسکان خانوادههای کارکنان کشوری و لشکری ایجاد شد.
هرچند این مجتمعهای سازمانی از لحاظ وسعت و زیرساخت، ماهیت یک شهرجدید را نداشتند، به نوعی میتوان فلسفه و کاربری این شهرکها را پیشدرآمدی برای ساخت شهرهای جدید در سالهای بعد دانست.
در دهه 40، با بهترشدن اوضاع اقتصادی و ثبات سیاسی، کمکم پای صنایع عظیم نیز به شهرها باز شد؛ شهر اصفهان هم از این امر نهتنها مستثنانبود، بلکه بیش از اندازه و توان اکولوژیکی خود، از این نوع توسعههای صنعتی برخوردار شد. یکی از مهمترین این صنایع، کارخانه ذوبآهن اصفهان بود که از اوایل دهه 40، برنامهریزی ساخت آن آغاز شد.
با توجه به اینکه با شروع به کار این مجتمع عظیم، پیشبینی میشد جمعیت بسیاری از شهرها و روستاهای همجوار به سمت اصفهان سرازیر شوند، مسئله سکونت این جمعیت، مسئولان را بر آن داشت تا در خصوص ایجاد شهری جدید در نزدیکی این کارخانه اقدام کنند.
تجربه فولادشهر در ۱۳۴۷ کمیسیونی مرکب از کارشناسان ایرانی و روسی محل شهرجدید را انتخاب کردند و در پی قراردادی، احداث کارخانه ذوبآهن و شهرک مسکونی آریاشهر (فولادشهر کنونی) با دولت اتحاد جماهیر شوروی منعقد شد.
نقشه جامع پیشنهادشده بر اساس تجارب شهرسازی و فراهمسازی احتیاجهای اجتماعی، رفاهی، ساختمانی و بهداشتی یک شهر مدرن و بهروز تهیه شد.
تا دهه 60 فولادشهر محل سکونت کارکنان صنایع ذوبآهن بود؛اما از این زمان کمکم منازل سازمانی دیگر ارگانها، ساکنان متفرقه و مهاجران آسیبدیده جنگ از مناطق غربی کشور، بهخصوص خوزستان نیز در فولادشهر بنا شد.
با گذشت بیش از نیمقرن از احداث این شهر جدید، جمعیت سکنه و حجم ساختوساز در این شهرجدید کماکان رو به افزایش است.
شاهینشهر؛ مهاجرپذیرترین شهر جدید اصفهان
در آبان 1350 در جریان سفر وزیر آبادانی و مسکن به اصفهان، مراسم کلنگزنی شهری جدید در 25 کیلومتری اصفهان برگزار شد.
بر اساس طرح جامعی که برای ایجاد شاهینشهر تهیه شد، قرار شد 15هزار واحد مسکونی در سه کلاس ارزانقیمت، متوسط و عالی و در گروه دهگانه برای سکونت 90هزار نفر با همکاری سرمایهگذاران داخلی، بلژیکی، فرانسوی و سوئیسی ساخته شود.
با انعقاد قرارداد نظامی بین ارتش ایران و شرکت هلیکوپترسازی بل آمریکا، برای انتقال خط تولید و دانش فنی تولید این شرکت هلیکوپترسازی به ایران در دهه پنجاه، این مرکز تولید نظامی در حوالی شاهینشهر احداث شد.
به دلیل نزدیکی شاهینشهر با مرکز هلیکوپترسازی بل، صنایع نظامی هسا و پتروشیمی اصفهان، این شهرجدید در وهله اول سکونتگاه خانوادههای کارکنان و مهندسان آمریکایی و ارتشی ایران شد.
دلیل نامگذاری این شهر جدید پلان شهری آن بود؛ به گونهای که نقشه هوایی و نمای کلی شهر به شکل یک پرنده شاهین در حال پرواز طراحی شده بود.
در سالهای پس از انقلاب اسلامی روزبهروز بر تعداد سکنه شاهینشهر افزوده شد؛ به خصوص در ایام جنگ تحمیلی، این شهر پذیرای هزاران خانواده مهاجر خوزستانی آسیبدیده از جنگ بود.
شاهینشهر، مهاجرپذیرترین شهر جدید اصفهان، یکی از متنوعترین شهرها به لحاظ فرهنگی، گویشها و سبک زندگی است. به دلیل توسعه زیرساختها و امکانات رفاهی، شاهینشهر هم اکنون پذیرای جمعیتی سه برابر بیشتر از طرح جامع اولیه است.
بهارستان و مجلسی؛ اولین گامهای بعد از انقلاب برای ساخت شهرهای جدید
در اواخر دوران پهلوی طرح ایجاد شهر جدید دیگری در جنوب اصفهان آغاز شد؛ محدودهای حدفاصل منطقه کلاهقاضی و شهر اصفهان که بیشتر شامل زمینهای کشاورزی بود و سکنه پراکنده داشت و معدود ساکنان جدید آن، خانواده کارکنان سیلوی گندم بودند.
با وقوع انقلاب اسلامی طرح بهصورت راکد باقی ماند تا در 1367 عملیات اجرایی احداث این شهر جدید آغاز و از 1374 رسما سکونت در شهرجدید بهارستان آغاز شد.
بهارستان اولینشهر جدیدی بود که در سالهای پس از انقلاب اسلامی در کشور احداث شد. همزمان با بهارستان، از 1368 شهرجدید مجلسی با هدف اسکان خانوادههای کارکنان کارخانه فولادمبارکه و صنایع وابسته احداث شد.
اشباع جمعیت بومی سکونتگاههای شهری و روستایی و حجم فراوان مهاجرتهای گسترده با هدف کسب مشاغل در صنایع بزرگ، همواره مهمترین عامل برای ایجاد و سازماندهی شهرهای جدید بهخصوص در مناطق صنعتی بوده است.
سپاهانشهر؛ یادگار دوران خیز جمعیتی در کشور
با پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوران سازندگی در دهه هفتاد، تغییراتی در ماهیت و هدف ساختوسازها و شهرکسازیها بهوجود آمد. جمعیت کشور در مقایسه با زمان انقلاب اسلامی با یک خیز ناگهانی نزدیک به دو برابر شد و درنتیجه ایجاد مسکن برای خانوادهها و جمعیت جوان کشور باعث رونق در بازار ساختوساز شخصی و انبوهسازان شد.
سپاهان شهر یادگار همین برهه زمانی است؛ شهر جدیدی که احداث آن در 1371 ابتدا برای کارکنان ارتش رقم خورد؛ اما بعدتر برای عموم در معرض فروش قرار گرفت.
هرچند در ابتدا سپاهانشهر به کندی مورد استقبال قرار گرفت، با ایجاد امکانات و زیرساختهای عمرانی شهری در سالهای بعد، به یکی از نقاط محبوب برای سرمایهگذاری شرکتهای ساختمانی تبدیل شد و امروزه بهعنوان یکی از نمونههای موفق شهرهای جدید شناخته میشود.
چه شهرکهای جدید دیگری اطراف اصفهان ساخته شد؟
در 20 سال اخیر پدیده ساختوساز و شهرکسازی با سرعتی روزافزون ادامه داشته است.
شهرکهای شهید کشوری، سیمرغ، پرتو و بسیاری پروژههای مسکونی دیگر همچون مسکن مهر و مسکن ملی سبب شده است شهر اصفهان از هر سو توسط شهرهای اقماری متعدد احاطه شود.
به نظر بسیاری از کارشناسان، نگاه بخش زیادی از جامعه به بازار مسکن بهعنوان منبع درآمد و سرمایهگذاری در سالهای اخیر، مسبب این حجم از ساختوساز بوده است.
متأسفانه این امر بدون درنظرگرفتن طرحهای آمایش سرزمین و توان پشتیبانی اکولوژیکی منطقه، دشت اصفهان را در معرض تهدیدهای محیطزیستی حاصل از بارگذاری این حجم از جمعیت قرار داده است.
کاهش منابع سطحی و زیرسطحی آب، آلودگی هوا، مشکلات فرهنگی و اجتماعی همچون پدیده اسکان اتباع مجاز و غیرمجاز و بسیاری دیگر از مسائل حاصل این رشد بیرویه بوده است.
ایجاد برنامه و طرحهای کلان برای جابهجایی برخی صنایع بزرگ به مناطقی با امکانات محیطی و طبیعی مناسبتر و درنتیجه کاهش مهاجرت جمعیت جدید به این کلانشهر شاید یکی از دهها راهحل برای متوقفکردن گسترش بیرویه شهر و به تعادل رساندن مجدد منابع و شرایط زیستی با جمعیت ساکن در کلانشهر اصفهان باشد.
