به گزارش اصفهان زیبا؛ سفر با انگیزه مذهبی، احتمالا از قدیمیترین و رایجترین نوع سفر در تاریخ بشر بوده و قدمت آن بهاندازه عمر ادیان است. این نوع سفر پدیدهای جهانی است که شکل سازمانیافته آن زیارت نامیده میشود و در همه ادیان ازجمله هندوئیسم، بودیسم، یهودیت، مسیحیت، اسلام و … وجود دارد. ازنظر اجتماعی، زیارت نهتنها سفری است که موجب پویایی و جابهجایی جمعیت میشود، بلکه تحرکاتی از قبیل تجارت، مبادلات فرهنگی، همبستگیهای سیاسی و … را نیز بهدنبال دارد.
پیادهروی زیارت اربعین، حرکت شمار زیادی از مسلمانان شیعه به سمت شهر کربلا بهمنظور گردآمدن در بارگاه امامحسین(ع) در چهلمین روز شهادت ایشان است که بهعنوان یکی از بزرگترین اجتماعهای مذهبی جهان بهشمار میرود.
بنا بر نقل مشهور، اربعین روزی است که جابربنعبدالله انصاری، صحابی بزرگ رسول خدا، به زیارت قبر امامحسینبنعلی(ع) رفت و در همانجا با اهلبیت ایشان که هنگام بازگشت از شام به زیارت مزار امام و یارانشان آمده بودند، ملاقات کرد.
زیارت امامحسین(ع) در چهلمین روز شهادت
پیادهروی اربعین از همان اولین اربعین امامحسین(ع) آغاز شد. حرکت بهسوی کربلا در روز اربعین در زمان حضور امامان معصوم نیز در بین شیعیان رایج بود. شیعیان حتی در زمانه خفقان و فشار شدید بنیامیه و بنیعباس نیز مقید به بهجا آوردن این زیارت با پای پیاده بودند. هرچند زیارت در میان شیعیان عموما آیینی و فردی صورت میگرفته، اما استقبال ایرانیان از پیادهروی اربعین از ۱۳۸۲ بهعنوان شکلی از زیارت و رشد روزافزون این مناسک که قبلا بیشتر مناسکی عربی و عراقی تلقی میشد، این مناسک را به آیینی اجتماعی مبدل کرده است.
دلیل بزرگداشت و زیارت امامحسین(ع) در روز اربعین، صدور روایات متعدد از امامان معصوم در این خصوص است؛ مثلا ابنبابویه حدیثی را از امامصادق(ع) با این مضمون نقل کرده است: «اگر مردم فضیلت زیارت قبر امامحسین(ع) را میدانستند، از شوق جان میدادند.»
امامحسنعسکری(ع) نیز یکی از نشانههای مؤمن را زیارت سیدالشهدا در روز اربعین میدانند و میفرمایند: «نشانههای مؤمن پنج چیز است: نمازهای پنجگانه، شامل نمازهای روزانه و نوافل آنکه جمعا ۵۰ رکعت است، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، بر خاک سجده کردن و بسماللهالرحمنالرحیم را بلند گفتن.»
چرا پیاده؟
بهطورکلی درباره زیارت امامحسین(ع) با پای پیاده ۲۳ روایت در کتب معتبری همچون کافی، تهذیبالاحکام و کاملالزیارات درجشده است. اعتماد به بزرگانی همچون مرحوم کلینی، شیخ طوسی و مرحوم ابنقولویه به این روایات، اطمینان به صحت صدور این روایات را افزایش میدهد.
بهطورکلی میتوان زیارات امامحسین(ع) با پای پیاده را به سه گونه روایی تقسیم کرد: گونه اول، روایاتی است که بهطور مطلق پیادهروی بهسوی مرقد اباعبدالله را مطلوب شمرده است و محدودهای برای این پیادهروی تعیین نمیکند. برای ذکر نمونهای ازاینگونه روایات میتوان به روایت ابانبن تغلب از امامصادق(ع) اشاره کرد که ایشان فرمودند: «هر کس حسین(ع) را زیارت کند، خداوند برای او به ازای هر گام، یک عمل نیک ثبت و یک عمل ناپسندش را محو میکند و گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد.»
گونه دیگر، روایاتی هستند که بر این نکته تصریح دارد: پیادهروی بهسوی مرقد امامحسین(ع) از همان درب منزل آغازشده و موردعنایت الهی است؛ بهعنوان نمونه، امامصادق(ع) چنین نقل میکنند: «همانا شخص که بهسوی مزار حسین میرود، هنگامیکه از خانوادهاش جدا میشود، به ازای اولینقدمی که برمیدارد، گناهانش آمرزیده میشود؛ سپس مدام به ازای هر گام تقدیس میشود تا اینکه به مقصد میرسد.»
گونه سوم نیز شامل روایاتی است که نقطه شروع پیادهروی زائران را شط فرات بیان میکنند. برای ذکر نمونهای ازاینگونه روایات، میتوان به روایت حسینبن سعید از امامصادق(ع) اشاره کرد که میفرمایند: «هر کس در فرات غسل کند، سپس بهسوی قبر حسین(ع) پیادهروی کند، به ازای هر گامی که برمیدارد و میگذارد، یک حج مقبول با تمام مناسک آن برای او ثبت میشود.»
سرمایههای اجتماعی و سیاسی اربعین
ظهور پیادهروی اربعین بهمثابه سمبل و نماد شیعیان برای بازآفرینی هویت فرهنگی شیعی، پدیدهای غیرقابلانکار است. ازآنجاییکه جایگاه واقعه عاشورا در اندیشه شیعی دارای اعتبار و حجیتی خاص بوده و مبنای بسیاری از رفتارها و کنشهای سیاسی و اجتماعی است، پیادهروی اربعین نیز در حیاتبخشیدن به هویت فرهنگیاجتماعی شیعیان مؤثر است.
هویت پدیدهای فراتاریخی نیست؛ بلکه سازهها و ساحتهای اجتماعی و فرهنگی با تکیهبر حافظه جمعی و با درنظرگرفتن ساختار عینی اجتماعی، ایجاد و در طول زمان بازتفسیر میشوند و حکومتها و نهادها در ایجاد، حفظ و تقویت آن نقش اساسی ایفا میکنند.
پدیده پیادهروی اربعین در سالهای اخیر برای تعمیق هویت اسلامی با تکیهبر میراث عاشورایی به سبک و سیاق جدیدی ظهور یافته که بسیار متمایز از گذشته بوده و حاوی جنبههای سمبولیک است. پیادهروی اربعین جلوهای نمادین از فرهنگ یک ملت بهمنظور ارائه تفسیر خود از هستی و هویت فرهنگیاش است.
کارکردهای فرهنگیاجتماعی اربعین
زیارت اربعین کارکردهای تربیتی اجتماعی فراوانی دارد که در این یادداشت به مهمترین آنها اشاره خواهد شد.
ایجاد همبستگی و تحقق امت واحده اسلامی
همبستگی ازنظر برخی جامعهشناسان عبارت است از احساس مسئولیت متقابل بین چند نفر یا چند گروه که دارای آگاهی و اراده هستند. همبستگی اجتماعی میتواند شامل پیوندهای انسانی و برادری بین انسانها و وابستگی متقابل حیات و منافع بین آنها باشد.
شخصیت امامحسین(ع)، شخصیتی جهانی و زیارت اربعین، حضور و حماسهای جهانی است. وجود ارزشمند امامحسین(ع) چنان ظرفیتی دارد که نهتنها فقط شیعیان و مسلمانان، بلکه پیروان سایر ادیان را که فطرتی آگاه و پاک دارند،کنار یکدیگر جمع میکند؛ چراکه انسانهای آزاده در سراسر جهان پیام عزتمندی و آزادگی حسین(ع) را دریافت میکنند و همراه مسیر او میشوند. پیامبراکرم(ص)در حدیثی فرمودند: «برای شهادت امامحسین حرارتی در قلوب مؤمنان ایجاد میشود که هرگز سرد نخواهد شد.»
افزایش بینش سیاسی
درک و شعور سیاسی به معنی انجام هر حرکتی بر اساس بینش، آگاهی، معرفت و شناخت حق و باطل است. حرکت امامحسین(ع) در واقعه عاشورا بر اساس شعور سیاسی بود؛ چنانچه آن حضرت هنگام خروج از مکه وصیتنامهای نوشتند و آن را به برادر خود، محمدبن حنفیه دادند و در آن چنین متذکر شدند که: «من برای جاهطلبی، کامجویی، آشوبگری و ستمگری قیام نکردم؛ بلکه برای اصلاح در کار امت جدم قیام کردم. میخواهم امربهمعروف و نهیازمنکر کرده و به شیوه جد و پدرم حرکت کنم.»
زائری که به زیارت این انسان والا و مصلح امت اسلامی میرود، با قرائت زیارتنامههای ایشان با سیره و هدف آن بزرگوار آشنا میشود و این آشنایی سطح بینش سیاسی او را ارتقا میدهدو به او بصیرتی میبخشد تا با شناخت کامل به انجام مسئولیتهای سیاسیاجتماعی خود بپردازد.
اهتمام بیشتر به انجام امربهمعروف و نهیازمنکر
در دین مبین اسلام بر نشر خوبیها و فضایل و جلوگیری از زشتیها و رذایل سفارشهای متعددی صورت گرفته است؛ مثلا خداوند در آیه ۱۰۴ سوره آلعمران در خصوص سفارش به نیکیها و نهی از زشتیها چنین میفرماید: «باید از میان شما، جمعی، دعوت به نیکی و امربهمعروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگاران هستند.»
همچنین در آیه ۱۰۹ سوره آلعمران میفرماید: «شما بهترین امتی بودید که به سود انسانها آفریدهشدهاند؛ (چه اینکه) امربهمعروف و نهی از منکر میکنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب (به چنین برنامه و آیین درخشانی) ایمان آورند، برای آنها بهتر است! (ولی تنها) عده کمی از آنها باایماناند، و بیشتر آنها فاسقاند (و خارج از اطاعت پروردگار).»
لذا زائر امامحسین(ع) باید با فریضه امربهمعروف و نهیازمنکر آشنا باشد و بداند که فلسفه عزاداری و پیمایش راهپیمایی، همان احیای سیره حضرات معصومین و بهویژه امامحسین(ع) است.
کمترین مرحله امربهمعروف و نهیازمنکر، همان مرتبه قلبی است؛ یعنی انسان قلبا از منکر انزجار داشته باشد؛ چراکه اگر کار ناپسندی انجام شود و فرد درون خود به آن راضی باشد، او نیز در همان گناه شریک است.
امامعلی(ع) فرمود: «الرّاضی بِفِعلِ قَومٍ کالداخِلِ فیهِ مَعَهُم…»؛«هرکس به کار جمعی راضی باشد، همچون آنان است.»
مراحل بعدی، امربهمعروف و نهیازمنکر زبانی و عملی است. انجام امربهمعروف و نهیازمنکر در مرحله زبانی به این صورت است که فرد با زبان و گفتار خوبیها را تأیید و ترویج کند و در مقابل وقوع زشتیها اعتراض خود را نشان دهد؛ مرحله عملی نیز آن است که انسان با عمل و اقدام خویش در راه گسترش خوبیها و صفات نیک و اجرای احکام دین بکوشد و نیز بهطور عملی جلوی وقوع مفاسد و زشتیها را بگیرد که البته مستلزم داشتن شرایط خاص خود است.
تقویت روحیه ظلمستیزی و آزادگی
یکی دیگر از هدفهای اصلی قیام امامحسین(ع) تقویت روحیه ظلمستیزی است؛ چنانچه امام در نامهای خطاب به سران کوفه چنین نوشتهاند: «میدانید که رسول خدا در زمان حیاتش فرمود: هرکسی سلطان ستمگری را ببیند که حرام خدا را حلال شمرده، پیمان خدا را شکسته، با سنت پیامبر(ص) مخالفت ورزیده و در میان بندگان خدا به ظلم و ستم رفتار کرده، ولی با او به مبارزه عملی و گفتاری برنخیزد، سزاوار است که خداوند او را به جایگاه آن سلطان ستمگر (آتش دوزخ) وارد کند.»
بر این اساس، حضور در حماسه اربعین باعث تقویت روحیه و فرهنگ ایستادگی در مقابل ظلموستم میشود. شیخ کلینی از امامصادق(ع) روایتی با این مضمون نقل کرده است که «زیارت امامحسین(ع)، مثل تجهیز هزار نفر مجاهد به اسب جنگی است.» شاید یکی از وجوهی که این روایت به تقویت آن اشاره کرده، تقویت و ترویج فرهنگ مقابله با ستم و ستمگری است که در زیارت کربلا ارتقا مییابد.
تحکیم مبانی اخلاق اجتماعی
منظور از اخلاق اجتماعی، ارزشها و ضدارزشهای حاکم بر رابطه فرد با سایر انسانها در بستر اجتماع است. مؤلفههای اخلاقی همچون احسان، انفاق، تعاون و وفایبهعهد نمونههایی از ابعاد اخلاق اجتماعی است. ارتقا و تحکیم این مبانی به گسترش روح معنویت و صمیمیت در جامعه منجر شده و سبب تقویت سرمایههای اجتماعی میشود که این موضوع خود، رشد و توسعه آن جامعه در ابعاد مختلف را بههمراه دارد. پیادهروی اربعین که بر اساس عشق به امامحسین(ع) و محبت به او شکل میگیرد، به محلی برای تجلی مفاهیم ارزشی و اخلاقی مبدل میشود.
مفاهیمی همچون تعاون و همدلی، ایثار و ازخودگذشتگی و انفاق و بخشندگی نمونههایی از آن است که شیعیان و عاشقان امامحسین(ع) هرساله با خلق زیباترین جلوهها از انفاق، سخاوت و بخشندگی در خدمترسانی به زائران اربعین آن را به منصه ظهور میرسانند. از سوی دیگر، هر زائری با دیدن این صحنه، حس بخشندگی را از نزدیک لمس و آن را در خود تقویت میکند و پس از بازگشت، باانگیزه و اراده بیشتری به همنوع خود رسیدگی و خدمت میکند. زائر اربعین شاهد آن است که میلیونها نفر در مواکب، پذیرایی و اسکان داده میشوند و درحالیکه جمعیت شرکتکننده در کنگره عظیم حج، حداکثر چهارمیلیون نفر است، در کربلا و در اربعین حسینی جمعیتی حدود چهار برابر حج گردهم میآیند و مورد اوج محبت و بخشندگی میزبانان قرار میگیرند.
کمرنگ شدن طبقه، ملیت و قومیت
هرساله حدود چند ۱۰میلیون نفر در اربعین حسینی از قومیت، نژاد و طبقه اجتماعی متفاوت کنار هم شرکت میکنند و به بهترین نحو پذیرایی میشوند و مورد تفقد قرار میگیرند. معیار وحدت رهپویان کوی حسین(ع)، حب اباعبدالله و عشق به آن حضرت است که قومیت، نژاد و ملیت را در خود هضم کردهاند و همه بهصورت متحد و یکسان چون قطرهای به دریای بیکران عشق او میپیوندند.
تمرین صبر، استقامت و تسلیم
صبر، تحمل گرفتاریها و مصائب با استقامت و شکیبایی بوده و از مهمترین مؤلفههای اخلاق عرفانی است. امامحسین(ع) و یارانش با صبر و استقامت تمام آزمایشها و سختیهای کربلا را پشتسر گذاشتند و با شجاعت کامل در راه خدا جانفشانی کردند؛ زائران اربعین نیز با صبر و شکیبایی مشقات را تحمل کرده و با عشق به سیدالشهدا دشواریهای مسیر را با شکیبایی و خرسندی طی میکنند تا آستانه صبر و تحمل خود را بالا ببرند و گشایش روحی جدیدی را تجربه کنند و با افزایش ظرفیت وجودی به میهن بازگردند.
