به گزارش اصفهان زیبا؛ جنگ 12 روزه اخیر، در عرصههای مختلف آثاری داشت و برخی از نقاط ضعف را نشان داد. یکی از این نقاط ضعف که مسئلهای از جنس برنامهریزی شهری است، میزان ایمن بودن شهرها از نظر پدافند غیرعامل است. یعنی علاوهبراینکه چه زیرساختهایی برای رعایت پدافند غیرعامل در شهر باید وجود داشته باشد، ساختار شهرها از نظر تراکم ساختمانها و جمعیت چگونه باشد تا در صورت بروز خطر حمله خارجی، کمترین تلفات و هزینهها به شهرها وارد شود.
هفته گذشته بود که وزیر راهوشهرسازی در جلسه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران که به منظور تصویب طرح جامع شهرهای آستارا و گنبدکاووس برگزار شد، گفت: فرآیند ساختوساز در ساختمانهای بلند باید بازنگری و موضوعاتی مانند پناهگاه و حفظ امنیت مردم در نظر گرفته شود. همچنین باید در طرحهای جامع، اصول پدافند غیرعامل مدنظر قرار گیرد، اضافهبراین، مراکز جمعیتی نباید در مجاورت مراکز پرخطر قرار گیرند تا از بروز خسارات احتمالی جلوگیری شود.
بعد از این نیز مقومی، سرپرست سازمان نظام مهندسی ساختمان کشور گفت: بازسازی، مقاومسازی و حتی بازطراحی برخی شهرها با رویکرد پدافند غیرعامل باید در دستور کار قرار گیرد.
طرحهای جامع، بخشی از مشکل هستند
اینکه چرا در طول سالهای گذشته و باوجود تهدیداتی که همیشه متوجه ایران از جانب دشمنان خارجی بوده، رویکرد پدافند غیرعامل در دستور کار قرار نگرفته یا کمتر به آن توجه شده است، فعلاً محل بحث ما نیست.
البته میتوان پاسخی اجمالی به آن داد؛ اینکه برنامهریزی شهری ما متأثر از الگوهایی است غیربومی و وارداتی و اغلب بدون توجه به نیازهای روزمره زندگی شهری. جدای از بحث پدافند غیرعامل، برنامههای جامعی که تاکنون تدوین شده، به بسیاری از معضلات و مسائل شهری که اکنون مردم با آن درگیر هستند، پاسخ درست و مناسبی داده نشده و اغلب برنامهها دارای رویکردهای کلی و فرامحلی است که غیربومی بودن، غیرکاربردی بودن و متناسب نبودن با زندگی شهری، بخشی از نواقص آن است.
به تبع نمیتوان انتظار داشت این برنامهها بتوانند برای موضوعی که به ندرت رخ میدهد، برنامه مدون و قابلتحققی داشته باشند.
موضوع اصلی، تابآوری شهرهاست
اما به طور کلی صحبت بر سر این است که چه مولفههای پدافندی باید در شهر رعایت شود تا در زمان بروز جنگ یا رخدادهایی این چنینی، کمترین هزینه به شهر و شهروندان تحمیل شود. چون این را باید در نظر داشت در هر جنگی، تجربه مهاجم نسبت به ابتدای درگیری بیشتر میشود و بر اساس آن، میتواند سناریورهای خود را بازتعریف و بهروزرسانی کند.
از طرفی دیگر در جنگ اخیر شاهد بودیم علیرغم تمرکز بیشتر درگیریها بر مناطق نظامی، مناطق مسکونی و غیرنظامی نیز زیر ضربات و حملات دشمن قرار گرفت. بر این اساس، هرچهقدر تابآوری شهر در برابر این حملات کمتر باشد، به هدفی بهتر برای دشمنی که درصدد ایجاد هزینه برای طرف مقابل است، تبدیل میشود.
پس در اصل سخن فقط بر سر ساختوسازها یا میزان تراکمها نیست که البته این هم جزوی از پدافند غیرعامل به حساب میآید. بلکه سخن بر سر میزان تابآوری شهر در برابر حملات و تهدیدات خارجی است. هرچه قدر میزان تابآوری بالاتر باشد، قطعاً هزینههای ناشی از جنگ کاهش پیدا میکند.
مسئله تابآوری شهرها وقتی پیچیدهتر میشود که در نظر بگیریم بسیاری از شهرهایی که به عنوان کلانشهر از آن یاد میشود، دارای میزان زیادی از تاسیسات و زیرساختهای اقتصادی، سیاسی، صنعتی و نظامی است که بهطور بالقوه در آنها وجود دارد؛ بخشی از این مراکز و زیرساختها در شهر و بخشی هم در حومه شهر قرار دارند که میزان خطرپذیری شهرها را افزایش میدهد.
به عنوان مثال سه شهر تهران، تبریز و اصفهان، جزو شهرهایی بودند که حجم زیادی از حملات متوجه آنها بود. به جز اصفهان، که بیشتر حملات متوجه حومه شهر بود، اما به درون شهرهای تهران و تبریز حملات زیادی صورت گرفت و آن نیز به پراکندگی مراکز حساس در درون بافت شهری برمیگردد.
پدافند غیرعامل شهرها باید چگونه رعایت شود؟
احمد صحرایی، میثم بحیرایی و داوود حاتمی، در پژوهشی با عنوان «پدافند غیرعامل شهرها؛ راهکاری جهت کاهش خطرپذیری در برابر سوانح» به این سؤال پاسخ دادهاند. به نظر آنها تهدیدات هوایی و موشکی که از راه دور شهرها را مورد حمله قرار میدهند، مهمترین تهدیداتی است در هنگام جنگها متوجه شهرها است.
پراکندگی در تاسیسات شهری
این پژوهشگران معتقدند شهرها باید الزامات دفاعی خاصی را برای مواجه با تهدیدات خارجی مدنظر قرار دهند. به عنوان مثال باید به اصول اختفا، استتار و فریب در طراحی تاسیسات شهری توجه کافی صورت گیرد. همچنین باید در ساختوساز یا استقرار تجهیزات و تاسیسات شهری، اصول آمایشی را مدنظر قرار داد؛ به این معنا که باید اصل پراکندگی را محور تقسیم این تاسیسات قرار داد و از تمرکزگرایی پرهیز کرد. این کار اگرچه هزینههایی را به نظام مدیریت شهری تحمیل میکند، اما منافع آن به هزینههای آن، میچربد.
دسترسیپذیری سیستم حملونقل شهری
یکی از مهمترین مواردی که باید رعایت شود، دسترسیهای شهری است؛ یعنی سیستم حملونقل شهری باید به گونهای طراحی شود که راه دسترسیهای خارجی و دشمن سخت و از طرف دیگر، در مواقع بروز بحران، راه دسترسی شهروندان برای رسیدن به مکان امن راحت باشد.
در این پژوهش به الزامات معماری شهرها نیز اشاره و بیان شده است که ساختمانها باید بهگونهای ساخته و طراحی شوند که در مقابل بارهای انفجاری مقام باشند و از طرف دیگر جانمایی مجتمعها و شهرکهای مسکونی باید فضایی صورت گیرد که نزدیک به مناطق نظامی و پادگانها نباشد.
توسعه افقی شهرها، یکی از الزامات است
از طرف دیگر توسعه افقی شهرها یکی از پیشنهاداتی است که کارشناسان در این رابطه ارائه کردهاند. چون در صورت وقوع حوادث غیرمترقبه مانند جنگ یا زلزله، توسعه افقی شهرها و ویلاییسازی نیز کمترین خرابی و کمترین صدمات جانی و مالی را نیز به همراه خواهد داشت و در زمینه تأمین غذا و انرژی نیز خانوار را خودکفا خواهد کرد.
از طرف دیگر توسعه افقی شهرها، هم موجب میشود تمرکز جمعیتی در مناطق مختلف شهرها کاهش پیدا کند و هم اینکه ظرفیت بهینه شهر برای ارائه خدمات زیرساختی به شهروندان را مشخص میکند؛ به عبارت دیگر شهرها تا اندازهای ظرفیت گسترش دارند و اگر توسعه افقی را در کنار محدودیت جغرافیایی درنظر بگیریم، میتوان امید داشت که با پر شدن ظرفیت شهر، دیگر بار جمعیتی اضافی به شهر تحمیل نشود.
اما در حالت توسعه عمودی، بارجمعیتی در مناطقی که از نظر زیرساختی دارای امکانات بهتری هستند، متمرکز شده که هم قیمت عرضه و تقاضا را دچار اخلال میکند و هم میل به شهرنشینی را آن هم در شرایطی که شهر ظرفیت بیشتری برای جمعیت اضافه ندارد، افزایش میدهد.
باید در شهرسازی خود بازنگری کنیم
آنچه بیان شد فقط بخشی از اقداماتی است که شهرها باید در راستای پدافند غیرعامل انجام دهند و بار اصلی این کار نیز بر روی دوش مدیریت شهری است. گسترش شهرنشینی، تمرکز در مراکز جمیعیتی، تمرکز زیرساختهای حیاتی در نقاط قابل دسترس و غیره، بخشی از مسائلی است که باید فوراً چارهای برای آن اندیشیده شود. اما توجه به شهر و مهاجرت بیش از اندازه به آن، موجب شده شهرها از این منظر آسیبپذیری زیادی داشته باشند و درهمتنیدگی بافتهای شهری هم این مشکل را بهوجود میآورد که میزان خسارتهای جانی در پس بروز حوادثی همچون جنگ افزایش پیدا کند.
اما اینکه اصفهان از نظر پدافند غیرعامل چقدر تابآوری دارد و چقدر اصول پافند غیرعامل در آن رعایت شده، موضوعی است که باید به صورت مفصل مورد بحث قرار داد و نقاط قوت و ضعف آن را برشمرد.
اما به طور کلی میتوان گفت اصفهان در دهههای گذشته تمرکز جمعیتی زیادی را تجربه کرده و همچنین ساختوساز در اصفهان برخلاف ضوابط مصوب شهرسازی، در بسیاری از نقاط به وفور یافت میشود.از طرف دیگر بلندمرتبهسازی و تراکم نقاط جمعیتپذیر در کنار مراکز و زیرساختهای حساس نظامی و هستهای به طرز چشمگیری افزایش یافته و موجب میشود در صورت بروز خطر، تابآوری شهر اصفهان را در معرض تهدید قرار دهد. این موارد الزامی است برای شهرسازان و مدیران شهری تا در شهرسازی بازنگری و شهر را به مکانی امن در برابر تهدیدات خارجی تبدیل کنند.
