به گزارش اصفهان زیبا؛ طی سالها و حتی دهههای گذشته، شهرها از عوارض و آسیبهای توسعه ناپایدار در امان نبودهاند و شهروندان شهرهای در حال توسعه مخصوصاً کلانشهرها آثار ویرانگر این نوع توسعه را در حوزههای مختلف اقتصادی و اجتماعی زندگی تجربه کرده و با مشکلات زیادی در زمینه تأمین رفاه و حتی بهداشت و سلامت خانواده دست و پنجه نرم کردهاند.
اصفهان یکی از استانهایی است که از دههها قبل، یعنی از زمان برنامه عمرانی سوم در دهه 40 به عنوان یکی از قطبهای رشد در کشور مدنظر قرار گرفت و توسعه در آن به شکلی صنعتی تعریف شد. البته این را نیز باید در نظر داشت که اکنون وضعیت کشور به گونهای است که به دلیل بیآبی و خشکسالیهای پیدرپی و متعاقب آن شرایط نامساعد برای رشد بخش کشاورزی، اکثر شهرها به سمت صنعتی شدن و رشد صنعتی حرکت کردهاند؛ به گونهای که هرسال سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص ملی کاهش پیدا میکند.
با این وجود، معضل عدم رشد بخش کشاورزی در دهه 40 دامنگیر ایران نبوده و در آن دوره و حتی چند دهه بعد از آن، وضعیت آبوهوا و میزان ذخایر آبی کشور به گونهای بوده که بخش کشاورزی ظرفیت این را داشته تا سهم زیادی در رشد اقتصادی داشته باشد. علیرغم این موضوع، به دلیل بالا گرفتن تب صنعتیسازی در دنیا، ایران نیز با تقلید از وضعیت جهانی به سمت صنعتی شدن حرکت کرده و از بهبود زیرساختهای بخش کشاورزی برای افزایش بهرهوری در آن غفلت کرده است.
در این شرایط که صنعتیشدن جزو اهداف کلانی بوده که کشور قصد دستیابی به آن را داشته است، اصفهان به عنوان یکی از مناطق فلات مرکزی ایران و محصور بین حوزههای مختلف آبریز، ظرفیت خوبی در صنعتیشدن از خود نشان داده و به همین دلیل مورد توجه بسیاری از سیاستگذاران توسعه قرار گرفت.
این روند که در 4 دهه بعد از انقلاب نیز ادامه داشت، اثرات زیادی بر استان، به خصوص شهر اصفهان گذاشت و موجب شد اصفهان علاوه بر مشکلات زیستمحیطی و اقتصادی، مشکلات اجتماعی و فرهنگی متعددی پیدا کند که نیازمند چارهاندیشی است. در حال حاضر بسیاری از مجریان امر در اصفهان بسیاری از وقت خود را صرف برطرف کردن معضلاتی میکنند که جزو تبعات توسعه افسارگسیخته و ناپایداری است که به اصفهان تحمیل شد.
باتوجه به آنچه بیان شد، اندیشمندان و صاحبنظران پژوهشهای متعددی در راستای شناسایی و حل برخی از معضلات اصفهان انجام دادهاند. در این نوشته ما به یکی از این پژوهشها میپردازیم. مسعود تقوایی و فاطمه قاسمی در پژوهشی با عنوان «تحلیل راهبردی رویکردهای توسعه اجتماعیفرهنگی شهرها (مطلعه موردی: شهر اصفهان)» درصدد هستند بهترین رویکرد توسعه اجتماعیفرهنگی را در شهر اصفهان که از نظر هدف توسعهایکاربردی است برگزینند.
در این پژوهش مناطق پانزدهگانه شهر اصفهان از نظر پراکنش خدمات و امکانات شهری مورد بررسی قرار میگیرند و بر اساس سطوح بسیار محروم تا بسیار برخوردار، ردهبندی میشوند. مدعی اصلی این پژوهش آن است که توسعه اجتماعیفرهنگی همواره به صورت تکبعدی سنجیده شده است. در صورتی که در پژوهش حاضر و با مطالعه موردی شهر اصفهان، این مهم به صورت چندجانبه مورد سنجش قرار گرفته است. بنابراین به شاخصهای زیستمحیطی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، کالبدی و مدیریتیسیاسی هم در بررسی توسعه شهر اصفهان توجه شده است.
نقاط قوت شهر اصفهان چیست؟
مطالعات این پژوهش که در سال 1402 انجام شده، نشان میدهد مناطق 14، 15، 2، 13، 11 و 9 به ترتیب باید در اولویت مسئولان امر به منظور توسعه فرهنگیاجتماعی قرار گیرند. در این پژوهش برای انتخاب بهترین استراتژی از مدل سوات (چهارگانه معروف تهدیدها، فرصتها، نقاط ضعف، نقاط قوت) استفاده شده و در بیان نقاط قوت مؤثر بر توسعه فرهنگیاجتماعی شهر اصفهان، به سه شاخص مهم اشاره شده که در رتبه اول اثرگذاری بر توسعه اصفهان قرار دارند: مکانیابی مناسب مراکز امدادی اضطراری، میزان حس تعلق به شهر در میان شهروندان و امدادرسانی بهموقع و مناسب در بحرانهای مختلف جامعه.
نکته قابل تأمل این است که در رده دوم نقاط قوت در توسعه فرهنگیاجتماعی شهر اصفهان، بالاترین امتیاز به «ساماندهی اوقات فراغت مردم» و پس از آن به «توجه مردم به آداب و رسوم و میزاث فرهنگی و زیستی» تعلق دارد. همچنین مسائل اقتصادی مثل دارا بودن حق بیمه و بازنشستگی و مسائل فرهنگی مثل توجه به نیازهای مردم بومی جهت حفظ هویت فرهنگی نیز بعد از دو مورد بالا جزو آن دست نقاط قوتی محسوب میشود که در رتبه دوم شاخصهای اثرگذار برتوسعه شهر اصفهان قرار دارند.
نقاط ضعف شهر اصفهان چیست؟
در همین مدل نقاط ضعف نیز آمده است. مهمترین نقطه ضعف اصفهان در زمینه توسعه فرهنگیاجتماعی از نظر این پژوهش، نبود ترکیبی از حملونقل پایدار و طراحی نامناسب مبلمان شهری است. بعد از این دو، «ترسیم و حفظ نکردن چشماندازهای متنوع شهری» و «عدم هدایت توسعه فیزیکی شهر و ساماندهی شکل شهر» جزو نقاط ضعفی است که در رتبه دوم مجموع نقاط ضعف قرار دارد. مهمترین عاملی که در رتبه سوم نقاط ضعف توسعه فرهنگیاجتماعی شهر اصفهان قرار دارد، «استفاده نکردن از دانش بینالملل و انتقال تجربه» است و پس از آن «عدم شفافیت و پاسخگویی در اجرای طرحها» قرار دارد و پس از این دو عامل ضعف مهم که در رتبه سوم مجموعه عوامل ضعف جای میگیرد «وضعیت نظارت و کنترل پایین بر ادارات دولتی» است. «اعتماد کم شهروندان به مسئولان» هم جزو نقاط ضعفی است که در این پژوهش به عنوان مانعی برای توسعه شهر اصفهان بیان شده است.
اصفهان چه فرصتهایی در توسعه فرهنگیاجتماعی دارد؟
رتبه شاخصها در این پژوهش بر اساس 5 تا 1 قرار دارد؛ به گونهای که 5 بالاترین شاخص مؤثر و 1 پایینترین شاخص مؤثر در موارد مطرح شده است. نقطه قابل تأمل در این زمینه این است که در زمینه فرصتها، هیچ شاخص دارای رتبه 5 نیست و بالاترین شاخص عنوانشده جزو شاخصهایی با رتبه 4 میباشد. در این زمینه «ارتقای سرزندگی درونشهری»، «رشد سرمایه فکری»، «حفاظت از محیط زیست با احیای زیستگاههای طبیعی»، «برنامهریزی مناسب جهت رعایت حقوق شهروندی» و «مکانیسم توسعه پاک در توسعه شهری» از جمله مواردی است که به عنوان فرصتهای تاثیرگذار بر توسعه فرهنگیاجتماعی شهر اصفهان ذکر شده است.
چه تهدیدهایی در برابر توسعه فرهنگیاجتماعی اصفهان قرار دارد؟
همچنان که بود ترکیبی از حملونقل پایدار جزو نقاط ضعف شهر اصفهان محسوب میشود، «نداشتن الگوهای ساماندهی ترافیک شهری» جزو مهمترین تهدیداتی است که در شهر اصفهان برای توسعه فرهنگیاجتماعی وجود دارد. بر اساس این پژوهش، به همین میزان، «عدم بازسازی و نوسازی زیرساختهای شهری» هم جزو مهمترین تهدیدات بیان میشود. از نظر اجتماعی نیز تهدیداتی در مقابل شهر اصفهان قرار دارد مثل «ساماندهی ندادن نهادهای مشارکتی و مدنی جهت ارتقای مشارکت عمومی» و «عدم توانمندسازی و حمایت از گروههای آسیبپذیر» که بعد از تهدیدات شهری، جزو دومین رتبه از موثرترین تهدیدات در توسعه فرهنگیاجتماعی شهر اصفهان قرار دارد. همچنین «ساماندهی ضعیف رفاه شهروندان»، «نبود برابری جنسیتی در موقعیتهای موجود در جامعه» و «نداشتن مقاومت در برابر بحرانها» نیز جزو عواملی است که توسعه شهر اصفهان را تهدید میکند.
چه استراتژی انتخاب کنیم؟
بر اساس شاخصهای که در زمینه تهدیدها، فرصتها، نقاط قوت و نقاط ضعف در این پژوهش بیان شده، اولویتبندیهایی نیز در زمینه استراتژیهایی که باید اتخاذ کرد، آمده است. بر این اساس سه استراتژی در رتبه اول اولویتهای شهری قرار دارد. «تأمین زیرساختهای مورد نیاز در مناطق شهری جهت افزایش کیفیت محیط شهری و کیفیت شهری و کیفیت زندگی بر اساس استانداردهای بینالمللی به منظور رفاه حال شهروندان و گردشگران شهر اصفهان»، «ایجاد اشتغال پایدار برای رفاه شهروندان» و «به کارگیری سیاستهای تشویقی مسکن برای شهروندان» جزو سه اولویت اول و همامتیازی است که در این پژوهش به آن اشاره و توصیه شده مسئولان امر آن را در صدر کارهای خود قرار دهند. به نظر نویسندگان این پژوهش، «تدوین برنامه فرهنگی مناسب برای آگاهی شهروندان از حقوق خودشان» مهمترین برنامهای است که در رتبه دوم اولویتهای سیاستگذاران و مجریان قرار دارد.
به طور کلی نویسندگان این پژوهش معتقد هستند برای توسعه چندجانبه فرهنگیاجتماعی شهر اصفهان باید راهبردهایی در جهت ایجاد اشتغال پایدار و تأمین مسکن مناسب برای شهروندان را که بیشترین تأثیر را بر توسعه دارند، انتخاب کرد. نکته قابل تأمل این است که راهبردهای پیشنهادشده، راهبردهایی با جنبه اقتصادی هستند که حکایت از این دارد تا زمینه رفاه شهروندان تأمین نشود، توسعه فرهنگیاجتماعی لازم میسر نخواهد شد.
در دام رشد
تا اینجا به بیان آنچه در این پژوهش آمده است پرداختیم. مزیت این پژوهش چندجانبهگرا بودن آن است و اینکه چند شاخص و مؤلفه از بخشهای مختلف زیست شهری مردم را در کنار هم قرار داده است تا بتواند دیدی جامع نسبت به توسعه داشته باشد. اما نکته مهم این است که به نظر میرسد این پژوهش که سعی دارد از رویکرد توسعه تکبعدی فراتر رود، باز در دام همان رویکرد افتاده و نهایتاً توسعه فرهنگیاجتماعی را از راه رشد اقتصادی میسر میداند. در نتیجه به نظر میرسد نمیتواند بار آنچه را که ادعا میکند به دوش بکشد. با این حال، پرداختن به عوامل مختلف در زمینه توسعه و در نظر داشتن سایر جنبههای محیطی و فضایی مثل مسائل اجتماعی از مزیتهایی است که موجب میشود این پژوهش ارزش مداقه و بررسی را داشته باشد.
