به گزارش اصفهان زیبا؛ دعا در اسلام جایگاه والا و ارزشمندی دارد و به عنوان سلاح مؤمن و انبیاء شناخته میشود. امام رضا(ع) میفرماید: دعا سلاح پیامبران است.(سلوةالحزين/الدعوات، جلد۱، صفحه۱۸)
همچنین پیامبر اکرم(ص) فرمودهاند: الدعاء سلاحالمومن/دعا سلاح مؤمن است.
این احادیث نشاندهنده اهمیت و قدرت دعا در اسلام است.
اما در سالهای اخیر، جریانی تحت عنوان «قانون جذب» از غرب وارد شده که سعی دارد مفهوم دعا را به انحراف بکشاند. این جریان با نامهای مختلفی مانند شکرگزاری، تفکر نوین، راز کائنات، تفکر مثبت و مثبتاندیشی و تکنیک موفقیت شناخته میشود.
تفاوتهای اساسی بین دعا در اسلام و قانون جذب عبارتاند از:
منبع درخواست
در اسلام دعا از خداوند متعال و با وساطت اهل بیت(ع) صورت میگیرد. قرآن کریم میفرماید:
إِنَّٱلَّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِٱللَّهِ عِبَادٌ أَمثَالُكُم فَٱدعُوهُم فَليَستَجِيبُواْ لَكُم إِن كُنتُم صادِقِين(الأعراف: ۱۹۴)
یعنی کسانی را که به جای خدا میخوانید، بندگانی همانند شما هستند. پس آنها را بخوانید تا اگر راست میگویید، به شما پاسخ دهند.
اما در قانون جذب درخواست از کائنات صورت میگیرد که در واقع همان مخلوقات هستند و این امر موجب شرک میشود.
در اسلام، خداوند به عنوان خالق و مدبر جهان هستی شناخته میشود.
قرآن کریم میفرماید: اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ(الزمر: ۶۲)
یعنی خداوند آفریننده همه چیز است و او بر همه چیز نگهبان است.
این آیه به وضوح نشان میدهد که خداوند نه تنها خالق، بلکه مدبر و نگهبان تمام هستی است.
در مقابل، قانون جذب با مفهوم «کائنات» به عنوان یک نیروی مستقل و قدرتمند، نوعی شرک خفی را ترویج میکند.
لازم به ذکر است که توسل به اهل بیت(ع) چون با امر و اجازه خداوند بوده از این قاعده مستثناست.
قدرت ایشان در راستای قدرت خداوند است. بنابراین توسل جستن به ایشان اشکالی ندارد، بلکه لازم است.
روش و حالت دعا
در اسلام دعا با تضرع، استغفار و اعتراف به گناهان همراه است. قرآن کریم میفرماید:
ٱدعُواْ رَبَّكُم تَضَرُّعا وَخُفيَةً إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّٱلمُعتَدِينَ(الأعراف: 55)
یعنی پروردگار خود را با تضرع و در نهان بخوانید. او متجاوزان را دوست ندارد.
اما در قانون جذب افراد از فکر منفی منع میشوند و گویی طلبکار خداوند هستند.
در اسلام، تضرع و خشوع در دعا اهمیت ویژهای دارد. قرآن کریم در آیه دیگری میفرماید:
وَٱذكُر رَّبَّكَ فِي نَفسِكَ تَضَرُّعا وَخِيفَة وَدُونَٱلجَهرِ مِنَٱلقَولِ بِٱلغُدُوِّ وَٱلأصَالِ وَلَا تَكُن مِّنَ ٱلغَٰفِلِينَ(الأعراف: 205)
یعنی و پروردگارت را در دل خود، با تضرع و خوف، بیآنکه سخن به جهر گویی، بامدادان و شامگاهان یاد کن و از غافلان مباش.
این آیه نشان میدهد دعا در اسلام باید با حالتی از تواضع، ترس از خدا و ذکر مداوم همراه باشد. در مقابل، قانون جذب بر نوعی خودمحوری و طلبکاری از هستی تأکید دارد که با روح تعالیم اسلامی در تضاد است.
نوع درخواستها
در اسلام حوائج باید مشروع و ممکن باشند. این اصل بر پایه حکمت الهی و مصلحت بنده استوار است. امام علی (ع) میفرماید:
یا صاحِبَ الدُّعاءِ، لا تَسأل عَمّا لا یَکونُ و لا یَحِلُّ(الخصال، جلد،۲ صفحه۶۱۰)
یعنی ای دعاکننده، چیزی را که ممکن نیست و حلال نیست، درخواست نکن.
این حدیث شریف به چند نکته مهم اشاره دارد:
محدوده درخواستها: اسلام تأکید میکند که انسان باید در چارچوب شرع و عقل درخواست کند.
توجه به حلال و حرام: درخواست امور حرام، خود نوعی گناه محسوب میشود و با روح عبادت و بندگی در تضاد است.
واقعبینی در دعا: درخواست امور غیرممکن میتواند نشانه عدم شناخت کافی از قوانین الهی و طبیعی باشد.
قرآن کریم نیز در این زمینه میفرماید:
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ(الأحزاب: ۳۶)
یعنی هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستادهاش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد.
این آیه نشان میدهد که خواستههای مؤمن باید در راستای رضایت الهی و دستورات شرعی باشد.
در قانون جذب حتی درخواستهای غیرمشروع و غیرممکن نیز مجاز شمرده میشود. این دیدگاه چند مشکل اساسی دارد:
نادیده گرفتن اخلاق و شریعت: مجاز دانستن درخواستهای غیر مشروع میتواند منجر به فساد اخلاقی و اجتماعی شود.
توهم قدرت مطلق: این باور که هر چیزی قابل دستیابی است، میتواند به خودبزرگبینی و عدم پذیرش محدودیتهای واقعی منجر شود.
شرایط استجابت دعا
در اسلام دعا باید با طهارت قلب همراه باشد. این اصل بر پایه ارتباط معنوی بین بنده و خالق استوار است. امیرالمؤمنین(ع) میفرماید:
إنَّ للدُّعاءِ أربعَ خصالٍ: إخلاصُ السَّریرةِ، و إحضارُ النِّیّةِ، و مَعرفةُ الوسیلةِ، و الإنصافُ فی المسألةِ(مجموعة ورّام، جلد۱، صفحه۳۰۲)
یعنی همانا دعا چهار ویژگی دارد: اخلاص درون، حضور نیت، شناخت وسیله، و انصاف در درخواست.
این حدیث شریف به چهار عنصر اساسی در دعا اشاره میکند:
اخلاص درون: دعا باید از صمیم قلب و بدون ریا باشد. قرآن کریم میفرماید:
فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ(غافر: ۱۴)
یعنی پس خدا را در حالی که دین(خود) را برای او خالص گردانیدهاید بخوانید، هر چند کافران را ناخوش آید.
حضور نیت: دعاکننده باید با تمرکز کامل و آگاهی از خواسته خود دعا کند.
شناخت وسیله: آگاهی از راههای صحیح دعا و توسل به اولیای الهی.
انصاف در درخواست: رعایت انصاف در خواستهها.
در قانون جذب ادعا میشود که نیازی به طهارت قلب نیست و فقط تکرار کافی است.
این دیدگاه چند مشکل اساسی دارد:
سطحینگری: نادیده گرفتن اهمیت پاکی درون و تمرکز صرف بر تکرار ظاهری.
عدم توجه به رشد معنوی: در حالی که دعا در اسلام وسیلهای برای تزکیه نفس است، این جنبه در قانون جذب نادیده گرفته میشود.
مکانیکی کردن ارتباط با خدا: تبدیل دعا به یک فرآیند ماشینی و بدون روح.
نادیده گرفتن حکمت الهی: این دیدگاه فرض میکند که صرف تکرار یک خواسته، بدون توجه به مصلحت و حکمت الهی، میتواند منجر به تحقق آن شود.
منشأ استجابت
در اسلام همه چیز تحت اراده خداوند حی و قادر است. این اصل بر پایه توحید افعالی استوار است. قرآن کریم میفرماید:
وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ(التکویر: ۲۹)
یعنی و شما نمیخواهید مگر آنکه خدا، پروردگار جهانیان، بخواهد.
این آیه به وضوح نشان میدهد که اراده انسان در طول اراده الهی قرار دارد. همچنین در آیه دیگری میخوانیم:
قُلِاللَّهُمَّ مَالِكَالْمُلْكِ تُؤْتِيالْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَ تَنزِعُالْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشَاءُۖ بِيَدِكَ الْخَيْرُۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (آل عمران: ۲۶)
یعنی بگو: بار الها! ای دارنده فرمانروایی، به هر که خواهی فرمانروایی بخشی و از هر که خواهی فرمانروایی را باز ستانی، و هر که را خواهی عزتبخشی و هر که را خواهی خوار گردانی؛ همه خوبیها به دست توست؛ تو بر هر چیزی توانایی.
این آیه نشان میدهد که تمام امور در دست خداوند است و او منشأ تمام خیرات و برکات است.
در قانون جذب گفته میشود که کائنات به انسان میدهند، گویی خداوند نقشی ندارد. این دیدگاه چند مشکل اساسی دارد:
شرک خفی: نسبت دادن قدرت و اختیار به غیر خدا، نوعی شرک محسوب میشود.
نادیده گرفتن توحید: این دیدگاه با اصل توحید که محور اصلی اعتقادات اسلامی است، در تضاد است.
مادیگرایی: تقلیل دادن منشأ استجابت به نیروهای مادی و قابل درک انسان.
عدم درک حکمت الهی: نادیده گرفتن این واقعیت که گاهی عدم استجابت دعا نیز بر اساس حکمت و مصلحت الهی است.
ماهیت خواستهها
در اسلام خواستهها اعم از مادی و معنوی هستند. اسلام به تعادل بین نیازهای مادی و معنوی انسان توجه دارد. قرآن کریم میفرماید:
وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (البقرة:۲۰۱)
یعنی و از ایشان کسی است که میگوید: پروردگارا، به ما در دنیا نیکی عطا کن، و در آخرت نیز نیکی(مرحمت فرما) و ما را از عذاب آتش نگاه دار.
این آیه نشان میدهد که مؤمن واقعی هم به دنبال خیر دنیا و هم به دنبال سعادت آخرت است. همچنین در حدیثی از حضرت زهرا(س) آمده است:
إِلَهِي أصلح لي ديني الذي هو عصمة أمري، وأصلح لي دنياي التي فيها معاشي وأصلح لي آخرتي التي إليها معادي(عوالمالعلوم، جلد۱۱، صفحه۳۱۲)
یعنی خدایا! دینم را که حافظ امر من است، اصلاح کن و دنیایم را که زندگی من در آن است، اصلاح کن و آخرتم را که بازگشتم به سوی آن است، اصلاح کن.
این دعا نشان میدهد که در اسلام، توجه به هر سه بعد دین، دنیا و آخرت مهم است.
در قانون جذب تمرکز عمدتاً بر خواستههای مادی است. این دیدگاه چند مشکل اساسی دارد:
مادیگرایی افراطی: نادیده گرفتن ابعاد معنوی و روحانی زندگی انسان.
غفلت از آخرت: تمرکز صرف بر دنیا میتواند منجر به فراموشی آخرت و عواقب اعمال شود.
عدم توازن: نادیده گرفتن اهمیت تعادل بین نیازهای مادی و معنوی که در اسلام بر آن تأکید شده است.
کاهش ارزشهای اخلاقی: تمرکز بیش از حد بر مادیات میتواند منجر به نادیده گرفتن ارزشهای اخلاقی و انسانی شود.
اولویت در دعا
در اسلام اولویت دعا برای دیگران است. این اصل بر پایه ایثار و نوعدوستی استوار است.
داستان حضرت زهرا(س) در پاسخ به امام حسن(ع) با عبارت «الجار ثم الدار»(اول همسایه، بعد خانه) این مفهوم را به خوبی نشان میدهد.
امام صادق (ع) میفرماید: مَنْ دَعَا لِأَخِيهِ ظَهْرِ اَلْغَيْبِ وَكَّلَ اَللَّهُ بِهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَلَكاً يَقُولُ وَ لَكَ مِثْلاَهُ(تهذيب الأحكام، جلد۵، صفحه۱۸۵)
یعنی هركه به برادرش در نبود او دعا كند، خداوند فرشتهاى به او بگمارد مىگويد: بر تو باد دو برابر آن.
این حدیث نشان میدهد که دعا برای دیگران نه تنها ارزشمند است، بلکه برای خود دعاکننده نیز برکت به همراه دارد.
همچنین در قرآن کریم میخوانیم:
وَالَّذِينَ جَاءُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ(الحشر:۱۰)
یعنی و (نیز) کسانی که پس از آنان آمدند میگویند: پروردگارا، بر ما و بر آن برادرانمان که در ایمان آوردن بر ما پیشی گرفتند ببخشای، و در دلهایمان نسبت به کسانی که ایمان آوردهاند (هیچگونه) کینهای مگذار. پروردگارا، راستی که تو رئوف و مهربانی.
این آیه نشان میدهد که دعا برای دیگران، حتی برای کسانی که قبل از ما بودهاند، یک ارزش والا در اسلام است.
در قانون جذب محور اصلی، خود فرد است. این دیدگاه چند مشکل اساسی دارد:
خودمحوری: تمرکز صرف بر خواستههای شخصی میتواند منجر به نوعی خودخواهی شود.
نادیده گرفتن ارزشهای اجتماعی: این دیدگاه میتواند باعث کمرنگ شدن حس مسئولیت اجتماعی و همدلی با دیگران شود.
محدود کردن برکات: طبق آموزههای اسلامی، دعا برای دیگران برکات بیشتری به همراه دارد که در این دیدگاه نادیده گرفته میشود.
تضاد با روح جمعگرایی اسلام: اسلام بر وحدت و همبستگی امت تأکید دارد، در حالی که این دیدگاه بیشتر فردگرایانه است.
رابطه دعا و تلاش
در اسلام دعا همراه با تلاش است. امام صادق (ع) میفرماید:
أربعٌ لا یُستَجابُ لَهُم دعاءٌ: الرجلُ جالسٌ فی بَیتِهِ یقولُ: یا ربِّ ارزُقْنی، فیقولُ لَهُ: أ لَم آمُرْکَ بالطَّلَبِ؟ (بحار الأنوار، جلد۱۰۰، صفحه۱۲)
یعنی چهار گروه هستند که دعایشان مستجاب نمیشود: مردی که در خانهاش نشسته و میگوید: خدایا روزیام ده. خداوند به او میگوید: آیا تو را به طلب روزی امر نکردم؟
در قانون جذب این جریان افراد را به تنبلی سوق میدهد.
اسلام بر توازن بین توکل بر خدا و تلاش انسانی تأکید دارد. حدیثی از پیامبر اکرم(ص) میفرماید:
اِعْقِلْهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَى اَللَّهِ(إرشاد القلوب، جلد۱، صفحه ۱۲۱)
یعنی شترت را ببند و بر خدا توکل کن.
این حدیث به زیبایی نشان میدهد که در اسلام، دعا و توکل باید با تلاش و کوشش همراه باشد.
در مقابل، قانون جذب گاهی افراد را به سمت نوعی انفعال و عدم تلاش سوق میدهد، با این تصور که صرف تفکر و تجسم کافی است.
مفهوم رضا و تسلیم
در اسلام، رضایت به قضای الهی و تسلیم در برابر اراده خداوند، بخش مهمی از مفهوم دعا است. قرآن کریم میفرماید:
وَ عَسَى أَن تَكرَهُواْ شَيـا و َهُوَ خَير لَّكُم وَ عَسَى أَن تُحِبُّواْ شَیئا وَ هُوَ شَرّ لَّكُم وَٱللَّهُ يَعلَمُ وَ أَنتُم لَا تَعلَمُونَالبقرة(۲۱۶)
یعنی و بسا چیزی را خوش نمیدارید و آن برای شما خیر است و بسا چیزی را دوست میدارید و آن برای شما بد است و خدا میداند و شما نمیدانید.
این آیه نشان میدهد که گاهی خواستههای ما ممکن است به صلاح ما نباشد و خداوند بهتر از ما میداند چه چیزی برای ما خوب است.
در مقابل، قانون جذب بر این باور است که هر آنچه انسان بخواهد، میتواند به دست آورد، بدون در نظر گرفتن حکمت الهی و مصلحت واقعی فرد.
نتیجهگیری
تفاوتهای اساسی بین دعا در اسلام و قانون جذب نشان میدهد که این دو مفهوم از اساس با یکدیگر متفاوت هستند. دعا در اسلام بر پایه توحید، تضرع، اخلاص و تلاش استوار است، در حالی که قانون جذب بیشتر بر خودمحوری، مادیات و تفکر مثبت صرف تأکید دارد.
اسلام ما را به دعایی فرا میخواند که همراه با معرفت، تواضع و تلاش باشد.
این نوع دعا نه تنها وسیلهای برای رسیدن به خواستههای مادی، بلکه راهی برای تقرب به خداوند و رشد معنوی است.
در مقابل، قانون جذب با تمرکز بر خواستههای فردی و مادی، ممکن است افراد را از مسیر رشد معنوی و توجه به ارزشهای والای انسانی دور کند.
دعا در اسلام، ابزاری برای تقویت ارتباط بنده با خالق است. این ارتباط، فرد را به سمت خودسازی، تهذیب نفس و کمال انسانی سوق میدهد. قرآن کریم میفرماید: وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ(البقرة: ۱۸۶)
یعنی و هنگامی که بندگان من، از تو درباره من سؤال کنند، (بگو:) من نزدیکم! دعای دعاکننده را، به هنگامی که مرا میخواند، پاسخ میگویم! پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند و به مقصد برسند!
همچنین، دعا در اسلام با مفهوم قضا و قدر الهی و حکمت خداوند در ارتباط است.
مؤمن میداند که گاهی عدم استجابت دعا نیز میتواند به نفع او باشد. پیامبر اکرم(ص) میفرماید:
ما مِن مُسلِمٍ يَدعُو بِدَعوَةٍ لَيسَ فيها إثمٌ وَلا قَطيعَةُ رَحِمٍ إلّا أعطاهُ اللَّهُ بِها إحدى ثَلاثٍ: إمّا أن تُعَجَّلَ لَهُ دَعوَتُهُ، وإمّا أن يَدَّخِرَها لَهُ في الآخِرَةِ، وإمّا أن يَصرِفَ عَنهُ مِنَ السّوءِ مِثلَها
یعنی هیچ مسلمانی نیست که دعایی کند که در آن گناه و قطع رحم نباشد، مگر آنکه خداوند یکی از سه چیز را به او میدهد: یا دعایش را زود مستجاب میکند، یا آن را برای آخرت ذخیره میکند، یا به اندازه آن، بدی را از او دور میکند.
این حدیث نشان میدهد که در اسلام، استجابت دعا فراتر از تحقق خواستههای فوری است و گاهی به شکلی غیرمستقیم یا در زمانی دیگر محقق میشود.
در نهایت، مسلمانان باید هوشیار باشند و از افتادن در دام جریانهای انحرافی مانند قانون جذب پرهیز کنند.
بازگشت به تعالیم اصیل اسلامی و درک عمیق مفهوم دعا در اسلام، میتواند راهگشای بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی باشد. دعا در اسلام، نه تنها ابزاری برای رسیدن به خواستهها، بلکه راهی برای تکامل روحی، معنوی و اخلاقی است که انسان را به سوی سعادت حقیقی در دنیا و آخرت هدایت میکند.
