به گزارش اصفهان زیبا؛ آییننامه اجرایی قانون احداث تونل مشترک انرژی از سال 84 توسط سازمان مدیریت و برنامهریزی مصوب شد؛ اما از آن زمان تاکنون خبری از اجراییشدن این مصوبه در شهرها بهویژه کلانشهرها دیده نمیشود. با آنکه این مصوبه برای ساماندهی به زیرساختها و تأسیسات شهری ابلاغ شد تا کلانشهرها در حوزه گسترش تأسیسات شهری به وضعیت مناسبی برسند و آلودگی بصری و مشکلات عبور این تأسیسات در شهر کاهش پیدا کند؛ اما قدرت این مصوبه آنقدرها زیاد نبود تا به مرحله اجراییشدن در شهرها برسد.
در این میان اما کلانشهر مشهد وارد فاز اجراییکردن این مصوبه رفته و تونل مشترک تأسیسات انرژی را در دومحور و به طول 12کیلومتر اجرا کرده است. درباره نحوه اجراشدن این تونل و اقداماتی که شهرداری مشهد انجام داده است، به سراغ بهنام خیاط، مدیرکل نظارت بر نگهداری و تعمیرات تأسیسات شهرداری مشهد رفتیم تا از نحوه اجراییشدن تونل مشترک انرژی در مشهد جزئیات بیشتری بدانیم.
شهر مشهد یکی از کلانشهرهای ایران است که به دلیل جنبه زیارتی شهر هر سال میلیونها نفر زائر در این شهر تردد دارند و به همین دلیل شاید حرکت به سمت نظاممندکردن تأسیسات شهری در یک تونل مشترک و عبور از حفاریهای مختلف و مشکلات ناشی از آن، استفاده از تونل شهری را یکی از اولویتهای مدیریت شهری در مشهد قرار داد. بهنام خیاط در ابتدای صحبت به مستندات قانونی و مصوب شدن قانون احداث تونل مشترک انرژی در سال 84 و اصلاح این قانون در مجلس در سال 89 اشاره کرد.
متولی نداشتن مصوبه احداث تونل مشترک انرژی
او البته در ادامه در گفتوگو با «اصفهانزیبا» به چالش پیش روی اجرای این مصوبه در کلانشهرها اشاره و به متولی نداشتن مصوبه احداث تونل مشترک انرژی در شهرها تأکید کرد و ادامه داد: «بحث تونل انرژی بحثی است که متولی خاصی در شهرها ندارد. درواقع در قانون بهصراحت مشخص نشده سهم القدر هر مؤسسه و شرکت خدماتی در اجرا و نگهداری این تونلها چه میزان است و معمولا این موضوع یک بحث چالشی در کلانشهرهاست.»
خیاط افزود: «از پایه اگر بخواهیم شروع کنیم احداث تونل انرژی در شهرکهای جدیدالاحداث به دلیل اینکه این شهرکها روبه توسعه هستند بسیار مفید است. اما در کلانشهرها و شهرهای تاریخی به دلیل مشکلاتی در حوزه حملونقل و ترافیک و مشکلات زیرساختی، احداث تونل انرژی با مشکل روبهرو خواهد شد.»
او به اجرایی شدن تونل انرژی به طول حدودا 12 کیلومتر در مشهد در دو محور اشاره کرد و افزود:« 10 کیلومتر از تونل در حولوحوش حرم مطهر و معابر اطراف آن واقع شده است که چندین سال است شروع شده و به دلیل معارضات مختلفی که در این قسمت داشتیم، معمولا با کندی پیش رفته است. در محور دوم یعنی میدان شهدا هم تنها 2 کیلومتر تونل احداث شده است.»
بنا به گفته خیاط وجود برخی دلایل فنیمهندسی باعث موانعی بر سر احداث تونلهای انرژی در ایران شده است. او معتقد است: «قانون تونل مشترک انرژی مربوط به معابر و شهرکهای جدیدالاحداث است و در مورد معابر موجود و قدیمی (احتمالا به دلیل عدم توجیه اقتصادی و مشکلات ترافیکی و …) مسکوت مانده است. همچنین به دلیل پیشبینی نشدن ردیف بودجهای خاص در اعتبارات شرکتهای خدماتی، این شرکتها تمایل و امکان مشارکت در طرح مذکور را ندارند و به همین دلیل هزینهکردهای شهرداری در این خصوص بدون نتیجه مانده است. همچنین وزارتهای راه و شهرسازی و کشور طبق قانون میبایست نسبت به تهیه اسناد و طرح بالادستی تونل مشترک در شهرها اقدام کنند که این مهم در اکثر شهرها ازجمله شهر مشهد انجام نشده است.»
سهم مشارکت سازمانها مشخص نشده است
او با اشاره به اینکه نحوه تقسیم هزینههای احداث بین مشارکتکنندگان در قانون مشخص نشده و شرکتهای خدماتی به لحاظ سایز مختلف تأسیسات و میزان حجم اشغال تونل قائل به تقسیم مساوات نیستند، ادامه داد: «دستورالعملهای تعمیر و نگهداری و نحوه مدیریت تونل توسط وزارت کشور تهیه و ابلاغ نشده است؛ چون دستورالعملی وجود ندارد. به همین دلیل شهرداری با مشکل مواجه میشود. وزارت راه و شهرسازی کشور باید طبق قانون نسبت به تهیه اسناد بالادستی تونل مشترک در شهرها اقدام کند؛ اما این موضوع در شهر مشهد مشخص نشده است. نحوه تخصیص بودجه بین مشارکتکنندهها مشخص نیست و شرکتها به لحاظ سایز تجهیزات و میزان و سهم فضایی که در تونل اشغال میکنند، متفاوت هستند و همین مسئله باعث اختلاف شده است.»
مدیرکل نظارت بر نگهداری و تعمیرات تأسیسات شهرداری مشهد در ادامه به مشکلات فنی و مهندسی احداث تونلهای انرژی نیز پرداخت و افزود: «لولههای گاز به دلیل مخاطرات انفجاری و لولههای آب با قطر بیش از 700میلیمتر و خطوط برق فشارقوی طبق توصیه مشاور و نشریههای فنی قابلیت ورود به تونل انرژی را ندارند. شبکه جمعآوری فاضلاب و کانالهای هدایت آبهای سطحی نیز به دلیل جریان ثقلی و عدم تطابق با شیب تونل امکان استقرار در تونل مشترک انرژی را ندارند و در کل تونل مشترک انرژی برای استقرار خطوط اصلی انتقال مناسب است و برای شبکههای توزیع و انشعابات عرضی ناچارا باید حفاری صورت گیرد.»
برخورد با معارضات شهری در احداث تونل انرژی
خیاط در ادامه با اشاره به اینکه وقتی شهری ساخته شود و بعد بخواهد تونل انرژی احداث کند، با معارضات مختلف شهری مواجه میشود، گفت: «به همین دلیل معمولا نمیتوانیم این طرح را بهخوبی در سطح شهر اجرا کنیم. تونل مشترک انرژی برای خطوط اصلی انتقال مناسب است، اما برای شبکه توزیع و انشعابات عرضی لوله برق و آب مجبوریم انشعاب برای مشترک بدهیم و برای همین خیابانها را به لحاظ طولی و عرضی حفاری کنیم. در کل با توجه به مسائل فنی و مهندسی و نواقص قانونی میبینیم احداث تونل مشترک انرژی برای شهرهایی که بحث تاریخی دارند و کلانشهرهایی که بحث عبور و مرور ترافیک برایشان مهم است، مشکلساز میشود.»
او راه کمککننده به ترغیب شهرها برای ورود به مسئله ساخت تونل انرژی را ورود وزارت کشور و مصوب کردن آییننامهای دانست که در آن وظایف شهرداری و سایر سازمانهای خدماتی را مشخص و ساخت تونل را بر عهده شهرداری و انتقال تأسیسات به داخل تونل را بر عهده سایر سازمانها قرار دهد.
مشخص نبودن قدرو سهم مشارکت سازمانها باعث استقبال نشدن از این طرح شده است. مبهم بودن این مسئله و تعیین تکلیف نشدن وظایف در خصوص احداث این تونلها، حتی مانع بزرگی برای احداث این تونلها در شهرهای جدید شده است.
خیاط معتقد است برای گرایش شهرداریها به سمت احداث این تونلها باید مدیریت واحدی تشکیل شود و وظایف سازمان هاو ارگانهای مختلف در خصوص تونل قانون و دیکته شود. اگر تکلیف و میزان سهم سازمانها مشخص و قانون شود همگی تبعیت خواهند کرد.
اجرای تونل انرژی برای کلانشهرها لازم است
او اما با این تفاسیر تأکید کرد: «با وجود موانعی که پیش روی این مصوبه است، تونل انرژی در کل موضوع جالب و مهمی برای شهرهاست و اجرای این تونلها میتواند اوضاع زیرساختها در شهرها را سامان بدهد. با توجه به آسفالت و روکش معابر که سالانه منجر به تحمیل هزینه هنگفتی به شهرداری میشود، میتوان صرفهجویی زیادی در این حوزه کرد.»
خیاط ادامه داد: «با هر بار حفاری در شهر هزینه زیادی صرف لکهگیری معابر توسط شرکتهای خدماتی میشود که متأسفانه آسفالت به حالت اول برنمیگردد، یا حالت تپه درست میشود یا چاله. در بهترین حالت زمین به دلیل به هم خوردن بافت خاک، نشست پیدا میکند. به نظرم تونل انرژی با توجه به هزینه سرسامآور آسفالت باید اجرایی شود؛ اما موانع پیش روی طرح نیز توسط قانونگذار اصلاح و ابلاغ شود.»
احداث ده کیلومتر تونل انرژی اطراف حرم مطهر
خیاط اما در ادامه در خصوص اجرای طرح تونل مشترک انرژی اطراف حرم مطهر گفت: «به دلیل اینکه میخواستیم بافت فرسوده اطراف حرم را از حالت نامناسب خارج کنیم، بحث احداث تونل انرژی اطراف حرم مطرح شد و بیشترین انرژی را برای احداث آن گذاشتیم. قرار شد لولههای انتقال آب و تأسیسات شارع اطراف حرم داخل تونل وارد شود و به منطقه نظم دهد.»
او ادامه داد: «در حال حاضر مراحل پایانی کار در حال انجام است. طول تونل ده کیلومتر است و بخشی از آن را قطار شهری به دلیل معارض بودن با خطوط فشار قوی برق، خودش احداث کرده است. در حال حاضر اتصالات تونل باقی مانده که شرکتهایی مثل مخابرات برق و آب در حد لولههای با قطر سایز پایین از آن استفاده کردند.»
احداث تونل انرژی در شهرهای بزرگ هزینه زیادی را در بردارد و بنا به گفته خیاط به همین دلیل شهرداری مشهد هم خطوط جدیدی را تعریف نکرده است و در حال حاضر به دلیل هزینهبر بودن احداث این تونلها سالانه حدود 10 میلیارد تومان بودجه برای نگهداری و اتصالات تونل موجود در نظر گرفته میشود.
او ادامه داد: «تلاش میکنیم برای برقراری اتصالات جدید در آینده نقشه مشخصی داشته باشیم و تصمیمگیری کنیم. تلاش میکنیم احداث تونل را در طرح جامع برای شهرکهای نوساز داشته باشیم و سریع این اتفاق بیفتد و برای مکانهای قدیمی و با قدمت بحث زیرساخت را ورق بزنیم. اما با توجه به اینکه قدر وسهم شرکتهای خدماتی مشخص نشده است، رغبتی به گسترش تونلها نیست. تونل انرژی محور میدان شهدا با سازه بتن و تونل انرژی حرم با لولههایی با ارتفاع 3متر ساخته شده است و ازلحاظ مسائل پدافند تونل امنی میتواند باشد.»
احداث تونل مشترک تأسیسات شهری، اقدامی در جهت توسعه پایدار شهری
احداث تونل انرژی مسئلهای است که به لحاظ زیرساختی اهمیت زیادی برای کلانشهرها دارد و نمونههای موفقی از آن در جهان اجرا شده است. اهمیت احداث این کانالها بارها توسط کارشناسان شهرسازی تأکید شده و اظهار نظرات زیادی در خصوص مزیتها و معایب احداث این تونلها منتشر شده است.
فاطمه بصیرت، کارشناس ارشد شهرسازی نیز در مقالهای به بررسی معایب و مزایای تونلهای انرژی پرداخته است که بهصورت ویژه به تونل شهر مشهد هم پرداخته است. او در مقاله خود آورده است: «زیرساختها و تأسیسات شهری از اجزای مهم هر شهر محسوب شده و در شهرهای گسترده امروزی بهعنوان شریانهای حیاتی شهر شناخته میشوند. امروزه زیرساختها و تأسیسات بهعنوان پایه و ستون در فرایند توسعه شهرها و ایجاد شهرهای جدید مطرح است و در صورت استفاده بهینه از آن میتوان توسعه شهرها را در ابعاد مختلف ازجمله اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و از همه مهمتر زیستمحیطی داشته باشیم؛ در همین راستا اتخاذ یک رویکرد مناسب برای توسعه و بهبود زیرساختها و سیستم خدماترسانی شهری که همسو با هریک از مؤلفههای توسعه پایدار است، ضروری است.»
او در این مقاله با تأکید بر اینکه احداث تونل مشترک تأسیسات شهری اقدامی در جهت توسعه پایدار شهری است گفته است: «وقتی زیرساختهای پنجگانه آب، برق، گاز، تلفن و مخابرات و سیستم فاضلاب در داخل تونل تأسیسات مشترک شهری قرار میگیرند، نقش مؤثری در ساماندهی نظام مدیریت زیرساختهای شهری، صرفهجویی در هزینههای زیرساختی، تأمین ایمنی، افزایش زیبایی بصری و کاهش میزان آلودگی بصری موجود خواهد داشت.»
خدماترسانی شهری یکی از مهمترین شاخصههای توسعهیافتگی شهرها
بصیرت با اشاره به اینکه نتایج تحقیق و بررسی مزایا و موانع احداث تونل مشترک تأسیسات کلانشهر مشهد نشان میدهد که احداث تونل مشترک تأسیسات راهحلی مدبرانه در جهت تجمیع خدمات شهری و سهولت در تعمیر و نگهداری آنها و یک انتخاب مطلوب و بهصرفه در امر خدماترسانی شهری است، آورده است: «در این راستا با کسب تجربه و تبادل اطلاعات با گروههای متخصص داخلی و خارجی میتوان مراحل پیشرفت را سریعتر طی کرد. امروزه موضوع خدماترسانی شهری یکی از مهمترین شاخصههای توسعهیافتگی شهرها و کشورهای جهان به شمار میرود. از همین رو از قرن نوزدهم میلادی به بعد شبکههای خدمات شهری در اروپا با هدف مشخص کردن مرز شهرها ایجاد شدهاند. »
او در ادامه افزود: «این شبکهها که در بسیاری از شهرهای اروپایی فضای زیرزمینی شهرها را پر کردهاند، شامل خطوط برق و مخابرات و خطوط انتقال آب و گاز است. این خطوط در کشورهای پیشرفته همگی در زیر زمین و از داخل تونلهایی به بخشهای مختلف شهر هدایت میشوند و بهصورت هوایی قابلمشاهده نیستند. به همین دلیل است که در فصول مختلف شاهد شخم خوردن آسفالت خیابان و کندهکاریهای گاهوبیگاه شرکتهای خدماتی نیستیم.»
این کارشناس شهرسازی معتقد است: «گرچه ملزومات و تأسیسات خدماتی بهعنوان شریانهای حیاتی یک شهر محسوب میشوند، اما در شهر مشهد که سالانه میلیونها زائر و مسافر به آن قدم میگذارند، این رگها و شریانهای حیاتی شهر در ابتداییترین شکل خود از سوی شرکتهای خدماتی مختلف مورداستفاده قرار میگیرند. »
بصیرت افزود: «شاید بتوان برای این موضوع دلایل مختلفی چون نبود بودجه، بیتوجهی به دانش روز و موازیکاریها و عادت کردن به شرایط موجود را نام برد، اما عدم برنامهریزیهای کلان در زمینه استقرار و پیادهسازی این خطوط شاید اولین دلیلی باشد که بتوان به آن اشاره کرد. این در حالی است که به دنبال بهروز کردن تأسیسات شهری و همراهی با دانش روز، شهرداری مشهد مطالعات طرحی را در دست اقدام دارد که بهموجب آن تونل مشترک انرژی در این کلانشهر مذهبی برای انتقال خطوط آب، برق، گاز و تلفن احداث و به بهرهبرداری برسد. درنتیجه تأسیسات زیربنایی به نحوی اجرا میشوند که بهراحتی قابلکنترل بوده و در شرایط خاص و بحرانی نظیر زلزله، آتشسوزیهای گسترده، جنگ و… مدیریت میشوند. »
او ادامه داد: «حذف کامل حفاریهای شهری، توجه به اصل زیباشناسی و از بین رفتن خطوط تأسیسات بهصورت هوایی و عیبیابی شبکه در اسرع وقت از مهمترین نتایج احداث این تونل است و ضروری است برای دستیابی به این اهداف همه دستگاههای اجرایی و سازمانها به همکاری با شهرداری درآیند.»
مزایای احداث تونل مشترک تأسیسات در مشهد
بصیرت احداث این تونلها در تمام کلانشهرها بهویژه در مشهد را بهعنوان یک ضرورت مطرح و تأکید کرده است: «اجرای این تأسیسات بهعنوان زیرساختهای لازم در توسعه و نوسازی شهری اجتنابناپذیر است.»
او افزود: «در خصوص مهمترین مزایای احداث این تونلها میتوان به مواردی اشاره کرد. تونلهای تأسیسات مشترک زیرزمینی علاوه بر استفاده بهعنوان کانالهای انتقال انرژی میتواند در مواقع بحران و بلایای طبیعی در انتقال مصدومان، مواد غذایی و کمکهای امدادی نیز مورداستفاده قرار گیرد. به دلیل جنس خاص این تونلها هوای داخل آن بهراحتی و با ایجاد کمترین اختلاف فشار در ابتدا و انتهای تونل قابل جریان یافتن است و از این نظر نیز در مصرف انرژی موتورهای تهویه صرفهجویی زیادی خواهد شد.»
این نوع تونلها برای استفاده در مسیرهای انتقال گاز، کانالهای فاضلاب و حتی در صورت نیاز برای احداث تونلهای قطار شهری نیز مناسب و مقرونبهصرفه است. ایجاد هماهنگی و برنامهریزی دقیق در اجرای پروژههای خدماتی، ارائه خدماتی آسان و پشتیبانی خدمات، رفع مشکلات ترافیکی ناشی از حفاریهای متعدد، سهولت تعمیر و تعویض لولهها و کابلها بدون نیاز به حفر مجدد ترانشه، پایان آلودگی صوتی و محیطی حاصل از حفاری و کندهکاریهای دائم معابر اصلی یا فرعی شهر، اجراشدن تأسیسات زیربنایی بهنحویکه بهراحتی قابلکنترل باشد و در شرایط خاص و بحرانی نظیر زلزله، آتشسوزیهای گسترده، جنگ و … مدیریت شود.
موانع احداث تونل مشترک تأسیسات در مشهد مقدس
او در ادامه حضور کمرنگ مالی شرکتهای خدماتی (شرکتهای خدماتی استقبال چندانی از اجرای تونل انرژی در مشهد نداشتهاند)، تداخل بین این شبکه و خطوط قطار شهری و تأسیسات موجود در سطح شهر همچون خطوط اصلی آب، گاز و دفع آبهای سطحی و صرف هزینههایی غیر از احداث برای تملک اراضی در مسیر و خلأ کمکهای دولتی در احداث تونل تأسیسات را از موانع اجرای این پروژه مطرح کرده است.
با وجود مشکلاتی که در مسیر احداث تونل انرژی وجود دارد، شهرداری مشهد وارد فاز اجرایی کردن آن شده است. این نشان از آن دارد که کلان شهرها باید راهی برای اجرای این طرح زمین مانده بیابند.
