به گزارش اصفهان زیبا؛ شهر اصفهان در دهه 60 تحولات زیادی را پشت سرگذاشت؛ بهگونهای که این دهه برای شهرداری اصفهان یکی از پرفعالیتترین دورههای مدیریتی محسوب میشود. در گزارش قبلی به تفصیل گفتیم در این دوره، کارهای بزرگی ازجمله انتقال گروستان عمومی شهر به باغ رضوان، ایجاد کتابخانه مرکزی اصفهان، ایجاد باغ غدیر و همچنین آزادسازی برای ایجاد پارکهای کنار رودخانه به سرانجام رسید.
در این دوره تحولات مهم ساختاری نیز در خود شهرداری انجام شد که سرمنشأ بسیاری از تحولات بعدی در شهر اصفهان بود. در این نوشته پای سخنان هوشنگ پوریایولی و محمد طاهری نشستیم تا ما را از سایر تحولات مهم شهر اصفهان در این دهه مطلع کنند. هوشنگ پوریایولی را قبل از این معرفی کرده بودیم؛ اما محمد طاهری از بازنشستگان شهرداری است که از سال 1349 وارد شهرداری شده و در سوابق خود ریاست دبیرخانه انجمن شهر و معاونت شهرداری ناحیه 4 را سالهای قبل از انقلاب دارد و بعد از انقلاب نیز در سمت معاون شهردار و شهردار منطقه 7 و بعد از آن شهردار منطقه یک خدمت کرد. آنچه در ادامه میآید حاصل گفتوگو با این دو نفر است.
قانونی که به کمک شهرداریها آمد
بعد از انقلاب، سازمانهای مختلف مثل شهرداری که باید پروژه تعریف و اجرا میکردند با مشکل تأمین زمین مواجه شده بودند؛ چون اگر میخواستند مثلا طرح کشیدن خیابانی را در منطقهای اجرا کنند، باید زمینها و خانههایی را که متعلق به مردم بود تملک و آزادسازی میکردند؛ اما آزادسازی آنها به پول زیادی نیاز داشت که شهرداری در آن دوره این میزان را نمیتوانست تأمین کند.
از طرف دیگر، شرایط بهگونهای پیش رفته بود که زمین به کالایی سوداگرانه تبدیل شده و قیمت آن روزبهروز افزایش پیدا میکرد و مردم برای تأمین مسکن با مشکل مواجه شده بودند؛ بنابراین قرار شد با تأیید امام(ره) مجلس قانونی را به تصویب برساند تا مشکل ادارهها و سازمانها ازنظر خرید زمین و همچنین مشکل مردم ازنظر تأمین خانه، مرتفع شود؛ زیرا سازمانی مثل شهرداری برای پروژههای خود زمین نداشت و مردم نیز برای خرید مسکن پول نداشتند؛ بنابراین مقرر شد برای مدتزمانی معین، احکام ثانویه در قانونی که در مجلس میگذارند اعمال شود؛ به این صورت شهرداری میتوانست زمینهای افرادی را که بیش از 1000 متر زمین دارند، به قیمت منطقهای تملک کند و به مالکان این زمینها در نقاط دیگر پروانه تفکیک و تراکم ساختمانی بدهد.
استقلال مالی شهرداری و تکیه آن بر عوارض
در شهرداری اصفهان بعد از انقلاب تا قبل از تصدی ملک مدنی، روال به این صورت بود که شهرداری مرکزی برای همه پروژههای شهری و مسائل جاری در شهرداری اصفهان، بهصورت متمرکز تصمیم میگرفت و جایی به این عنوان در شهرداری وجود نداشت که برای شهر برنامهریزی و بودجهبندی کند؛ بلکه تعیین و طراحی پروژهها و تخصیص بودجه برای آنها در شهرداری مرکزی انجام میشد. مناطق نیز فقط در آزادسازی و تملک به کمک شهرداری مرکزی میآمدند؛ اما اجرای پروژه در دست شهرداری مرکزی بود. بهعبارتدیگر، شهرداریهای مناطق نمیتوانستند برای پروژههای منطقهای خود با پیمانکار مستقل قرارداد ببندند؛ بلکه همه پروژهها در دست شهرداری مرکزی بود و مناطق فقط وظیفه نظارت و همراهی را برعهده داشتند.
این روند ادامه داشت تا زمانی که ملکمدنی به شهرداری اصفهان آمد. در این دوره، او شهرداریهای مناطق هفتگانه اصفهان را مکلف کرد تا برای هزینههای خود درآمدزایی کنند. اگرچه این تصمیم بهمنظور استقلال مالی شهرداریها و سازمانهای شهرداری اصفهان گرفته شد، با این حال، اجرای آن بهآسانی صورت نگرفت و در ابتدا، کارها بهسختی پیش میرفت؛ چون پیشاز این، تمام بودجه مناطق و حتی حقوق کارمندان هر منطقه را نیز شهرداری مرکزی پرداخت میکرد.
از این زمان به بعد شهرداری هر منطقه باید برای هزینههای جاری و عمرانی خود درآمدزایی کند؛ به این صورت که شهرداری یک منطقه اگر نیاز داشت که در محلهای از منطقهاش خیابانکشی کند، باید درآمد لازم برای آزادسازی و همچنین اجرای پروژه را خودش به دست بیاورد و دیگر نمیتوانست روی پولی که شهرداری مرکزی به او میدهد، حساب باز کند.
حتی در آن زمان، ملکمدنی به معاون خود دستور داد که هیچ پولی به مناطق ندهد و اگر هرکدام از شهرداران مناطق برای دریافت پول مراجعه کردند، درخواست آنها را رد کند. این کار، خوب و درست بود و موجب شد شهرداری مناطق و سایر سازمانهای شهرداری از شهرداری مرکزی به لحاظ درآمدی مستقل شوند. استدلال اصلی در اجرای این کار هم این بود که شهرداری در شهر خدمات زیادی ارائه میدهد و کسی که میخواهد در شهر زندگی کند و از این خدمات بهرهمند شود، باید عوارض آن را بپردازد.
برای درآمدزایی در شهرداری نیز بیش از 90 آیتم درآمدی تعریف شده بود؛ بهعنوانمثال، یکی از منابع درآمدی شهرداری اصفهان از کارخانههای درون محدوده شهر بود. به این صورت که کارخانهای که در این شهر در حال تولید است و همچنین در حال بهرهمندی از خدمات شهرداری است، باید عوارضی را به شهرداری بپردازد. این عوارض قبلا به شهرداری مرکزی پرداخت میشد؛ اما بعد از اجرای طرح استقلال مالی شهرداری، هر منطقه این درآمدها را برای خود برمیداشت.
توسعه فضای سبز برای کمکردن آسیبهای آلودگی هوا
یکی از اقدامات عمرانی مهمی که در زمان تصدی ملکمدنی انجام شد و هنوز هم در شهر اصفهان نمایان است، توسعه فضاهای سبز بود. یکی از دلایل افزایش فضای سبز در زمان او، این بود که وضعیت آلودگی اصفهان در دهه 60 رو به وخامت گذاشت. علت آن هم افزایش کارخانههای صنعتی در اطراف شهر اصفهان، بهخصوص بعد از تأسیس کارخانه ذوبآهن و چرخش محور توسعه اصفهان از گردشگری به صنعتی بود؛ بنابراین نیاز بود حاشیه زایندهرود برای ایجاد چنین فضای سبزی آزادسازی شود.
زمانی که قرار شد آزادسازی حاشیه زایندهرود انجام شود، طرح این بود که دو طرف این رودخانه از شرق تا بعد از پل شهرستان و از غرب تا نیروگاه، آزاد و به پارک تبدیل شود. البته لازم به ذکر است که این محدوده قبلا بیشتر وضعیتی شبیه بیشه داشت.
یکی از مهمترین کارها در این راستا، انتقال کارگاههای سنگتراشی برای آزادسازی بود. در کنار پل بزرگمهر، کارگاههای بزرگ سنگتراشی قرار داشت که بعدا آنها را به زمینی که در پینارت خریداری شد، منتقل کردند و این محدوده نیز برای اجرای پروژه فضای سبز آزاد شد.
اقدام اساسی دیگر، ساماندهی محدوده ناژوان برای توسعه فضای سبز بود؛ به این صورت که طرحی را در ناژوان پیادهسازی و بر اساس آن محدودهای را مشخص کردند که کسی در آن حق ساختوساز نداشت. بهاینترتیب، بخش باقیمانده از حاشیه زایندهرود بهجز سه پارکی که در دورههایی قبلی آزاد شده بود، در دوره ملکمدنی بهطور کامل آزاد شد. بعدازآن نیز بستر زایندهرود را ساماندهی کردند تا ازنظر منظر، زیبایی مطلوبتر و کثیفی و آلودگی کمتری داشته باشد.
ایجاد سازمان پارکها و فضای سبز در شهرداری
بهموازات طرح توسعه فضای سبز در شهر، نیاز بود رسیدگی به فضاهای سبز شهری با قوت بیشتر و تخصصیتر ادامه پیدا کند. در این راستا باید ساختار رسیدگی به فضای سبز تقویت میشد.
سازمان فضای سبز در ابتدا بهصورت واحد خدمات فضای سبز بود؛ اما بعدا تبدیل به اداره فضای سبز شد. در زمان ملکمدنی، چون میخواستند زیرمجموعههای شهرداری درآمدزایی و آنها را از مجموعه شهرداری مرکزی مستقل کنند و از طرف دیگر فضای سبز شهری را نیز گسترش دهند، این اداره تبدیل به سازمان فضای سبز شد؛ اما خود سازمان فضای سبز شهرداری ازنظر داشتن نیروی متخصص فضای سبز، مشکل زیرساختی داشت؛ یعنی کسانی که در این زمینه تصمیمگیری میکردند، باغبانهای شهرداری بودند و بیشتر کار فضای سبز هم به گلکاری در محدوده چهارباغ و خیابانهای اصلی محدود میشد و پارک بزرگی به آن صورت وجود نداشت تا نیاز به چمنکاری هم وجود داشته باشد.
همزمان با گسترش طرحهای فضای سبز در اصفهان، مهندسان تحصیلکرده در حوزه فضای سبز بر سر کار آمدند تا از دانش و فناوری جدید برای فضای سبز اصفهان استفاده کنند. از طرفی، برای کارکنان شهرداری، مخصوصا در حوزه فضای سبز کلاس آموزشی گذاشته شد تا در زمینه کارهای مربوط به حفظ فضای سبز آموزش ببینند.
کمربند سبز شهر اصفهان
در همین راستا در این دوره، طرح کمربند سبز شهر اصفهان هم اجرا شد. در آن دوران، ورودیهای شهر اصفهان از نقاط مختلف، بسیار کثیف و زبالههای زیادی در آن مناطق ریخته شده بود؛ بنابراین در یک اقدام عاجل و فوری، تمام این نخالهها و مواد زائد را جمع و بعد در فضاهای خالی ورودیهای شهر شروع به درختکاری کردند.
احداث چند پارک بزرگ
شمال شهر نیز وضعیت بدی داشت و نیاز بود که شرایط این منطقه تغییر کند؛ بنابراین یکی از کارهای مهم در این دوره، احداث پارک لاله بود. البته قرار بود مساحت پارک چیزی در حدود 20 هکتار باشد؛ اما بعدا قسمتی از آن تبدیل به فروشگاه رفاه شد.
چند پارک بزرگ دیگر نیز در این زمان احداث یا آزادسازیهای آن انجام شد؛ بهعنوانمثال آزادسازیهای مربوط به پارک شهید رجایی، در زمان ملکمدنی و در دهه 60 تکمیل شده و به اتمام رسید.
یکی دیگر از پارکهای بزرگ، پارک گلمحمدی واقع در خیابان رباط بود. زمینهای این پارک متعلق به فردی به اسم شکرانی بود که در آنجا گاوداری داشت. وجهتسمیه نام پارک هم از این گرفته شده بود که بعد از اینکه پارک را احداث کردند، در قسمت زیادی از آن گل محمدی کاشتند؛ اما بعدا در دوره عظیمیان بخشی از پارک را به ساختوسازهای دیگر اختصاص دادند.
یکی از کارهای مهم، احداث پارک کوهستانی صفه بود که محل تخلیه نخالهها و مواد زائده شده بود. در آن زمان هر بخشی از منطقه کوه صفه را یک سازمان یا ارگانی میخواست برای خود تملک کند. کاری که ملک مدنی انجام داد، این بود که نیروهای مختلف از مناطق هفتگانه اصفهان را برای ساماندهیکردن این منطقه بسیج کرد تا هم اطراف آن خیابانکشی کنند و هم در دامنه آن درخت بکارند.
خیابانکشیهایی که انجام نشده بود
یکی از دلایلی که در دهه 60 تعداد زیادی خیابان در نقاط مختلف اصفهان به بهرهبرداری رسید و احداث شد، این بود که بسیاری از پروژههای قانون طرح جامع مصوب سال 49-48 روی زمین مانده بود؛ بنابراین شهرداری در دهه 60 شروع به اجرای بسیاری از این پروژهها کرد و بسیاری از مناطق در جنوب و غرب و حتی مرکز اصفهان خیابانکشی شد.
سخن آخر
این نوشته، آخرین بخشی است که به اتفاقات مهم شهری در دهه 60 اختصاص پیدا میکند. همچنان که در گزارش قبلی و این گزارش نیز ذکر شد و از گفتههای پوریایولی و طاهری میتوان برداشت کرد، این است که شهر اصفهان ازنظر بسیاری از اقدامات عمرانی و خدماتی در این دهه تحولات اساسی را به خود دید. از انتقال گورستان اصلی به جایی در حاشیه شهر تا گسترش فضای سبز شهری به شکلی بیسابقه و کلان و همچنین گسترش خیابانکشی به سمت جنوب و غرب.
اما مهمترین تحولی که در ستاد شهرداری رخ داد و منشأ اثر بسیاری از اتفاقات هم در شهرداری و هم در شهر اصفهان شد، قطعشدن کمک مالی دولت مرکزی به شهرداری و تکلیف شهرداری به درآمدزایی از عوارضی است که از مردم اخذ میکند.بااینحال، این درآمد چون وابسته به عوارضی بود که مردم بیشتر برای اخذ پروانه ساختوساز و پروانه تفکیک و تراکم به شهرداری پرداخت میکردند، منجر به منبعی ناپایدار شد که نوسانات زیادی را در منابع مالی شهرداری به وجود آورد. این روند تاکنون نیز ادامه داشته و باوجود تلاشهایی که در متنوعشدن منابع درآمدی صورت گرفته، شهرداریها نتوانستند به شکلی عمده، منبع درآمدی پایدار و مستقل از عوارضی را برای درآمدهای خود حاصل کنند.
این عارضه موجب شده است در بسیاری از موارد، شهرداریها برای اینکه کسری درآمدی خود را جبران کند، مجبور شوند برخلاف ضوابط شهرسازی و معماری اقدام بهصورت مجوزهایی کنند که مخاطرات زیستی زیادی را برای شهرها به همراه داشته است.
