به گزارش اصفهان زیبا؛ مدرسه بی دیوار، مفهومی نوآورانه و تحولگرا در عرصه آموزشوپرورش است که باهدف ارائه سبک آموزش خانوادگی و خردمحوری شکلگرفته است. این مدرسه به دنبال حذف مرزهای فیزیکی و محدودیتهای رایج در مدارس سنتی است و آموزش را فراتر از دیوارهای کلاسهای محدود و زمانبندیهای سختگیرانه تعریف میکند. مصاحبه پیشرو با هادی مشکاتی، مسئول مدرسه بی دیوار، به شرح جزئیات فلسفه، روشها، چالشها و چشماندازهای این مدرسه میپردازد.
لطفاً خودتان و جاذبهها و هدف اصلی مدرسه بی دیوار را برای خوانندگان معرفی کنید.
مدرسه بی دیوار یک مدرسه خانوادگی است؛ یعنی مجموعهای فرهنگی با سبک و رویکردی تازه در تعلیموتربیت. ما اصلاً خودمان را صرفاً مدرسه نمیدانیم بلکه بستهای از آموزش و یک نگاه نوین به آموزشوپرورش هستیم.
این مدرسه نه از نوع مدارس دولتی است که زیر نظر حکومت اداره میشود، نه مدرسه خصوصی و غیردولتی متعارف، بلکه نوع سوم مدارس یعنی مدرسه تعاونی است؛ جایی که خانوادهها گرد هم میآیند و یک مدرسه کوچک حدود دهنفری در هر محله اداره میکنند. والدین خودشان در اداره مدرسه مشارکت دارند، معلم میگیرند و پشتیبانی آموزشی و مالی انجام میدهند.
ایده شکلگیری مدرسه بدون دیوار چگونه و با چه انگیزهای به وجود آمد؟ چه نیازی در نظام آموزشی این مدرسه را ضروری کرد؟
در نظام آموزش فعلی کشور، ما دو مدل مدرسه داریم. دولتی و خصوصی که هر دو محدودیتها و مشکلات خودشان را دارند. مدرسه بی دیوار باانگیزه ایجاد راهحلی جدید شکل گرفت تا امکان بهرهمندی خانوادهها از آموزش با مشارکت مستقیمشان فراهم شود. ما دیدیم خانوادهها توانمندیهایی دارند که در نظام فعلی کمتر استفاده میشود و با این رویکرد، خانوادهها میتوانند نقش فعالی در آموزش فرزندانشان داشته باشند و آموزش فردیتر و مهارتمحورتر پیش برود. در این مدرسه ما محدودیت جغرافیایی نداریم و بچهها میتوانند در فضای شهر و طبیعت آموزش ببینند، از کوهگرفته تا بازار، و حتی مهارتهای عملی و اجتماعی را بهتر بیاموزند.
نام «مدرسه بی دیوار» به چه معناست و این مفهوم چگونه در آموزش شما نمود پیدا میکند؟
اسم «بی دیوار» یعنی حذف همه دیوارها و مرزهای محدودکننده در مفهوم مدرسه؛ یعنی دنیای بزرگ و آزاد برای یادگیری. دانشآموز فقط داخل کلاس و محیط مدرسه محدود نمیشود، بلکه میتواند از کوچهها، پارکها، موزهها، طبیعت و شهر بهعنوان محیط آموزشی استفاده کند. بچهها حتی به بالای یک کوه رفتهاند و به همراه معلمان، مدرسهشان را آنجا داشتهاند. یعنی آموزش همراه تجربه مستقیم و عینی تقویت میشود؛ اینکه علم را فقط از کتاب یاد نگیریم؛ بلکه در عمل لمس کنیم و از محیط پیرامون بهره ببریم.
چه روشها و رویکردهای نوینی در مدرسه شما به کار گرفته میشود که آن را از مدارس سنتی متمایز میکند؟
ما خانوادهمحوری و مشارکت مستقیم خانوادهها را اصل قرار دادهایم؛ این نکته درباره مدارس دولتی و خصوصی کمتر دیده میشود. در اینجا خانوادهها مدیریت را بر عهده میگیرند، کمکهای داوطلبانه دارند و به آموزش کودک در خانه و محیط بیرون کمک میکنند. ما بهجای آموزش صرفاً کتابمحور، آموزش مهارتی و پروژهمحور داریم؛ به این معنا که دانشآموزان به کمک معلم و خانواده مهارتهای زندگی مثل نجاری، کشاورزی، آشپزی، و حتی مباحث دینی و فرهنگی را بهصورت کاربردی میآموزند. آموزش ما تلفیقی از فضای واقعی، تکنولوژی، طبیعت و زندگی روزمره است.
فناوری و فضای مجازی چه نقشی در فرایند یادگیری شما دارد؟
فناوری در مدرسه بی دیوار ابزار کمکی است، اما اساس یادگیری ما عملی و عینی است تا ضد مجازی باشد. البته فضای مجازی برای ارتباط بین خانوادهها و تبادل نظرات و حمایتها بسیار مفید است. بسیاری از خانوادههایی که قبلاً تعاملات اجتماعی کمی داشتند، به واسطه مدرسه بی دیوار ارتباطاتشان بسیار افزایشیافته است. ما سعی میکنیم بهجای جایگزینی دنیای واقعی با مجازی، فناوری را بهگونهای به کار بگیریم که یادگیری ملموس و تجربهشدهتری به دانشآموزان ارائه شود.
مخاطب اصلی مدرسه بی دیوار چه کسانی هستند؟ آیا محدودیت برای گروه خاصی از دانشآموزان وجود دارد؟
مدرسه برای خانوادههایی است که خواستار مشارکت عملی در آموزش فرزندانشان هستند و آمادهاند نقش فعال داشته باشند. محدودیت ویژهای نداریم؛ ولی این سبک آموزش برای همه مناسب نیست؛ مثلاً بعضی والدین که وقت یا شرایط لازم را ندارند شاید نتوانند بهصورت کامل در این سیستم مشارکت کنند. اما هدف ما ایجاد نهادهای کوچک مدرسه در هر محله است.
چگونه سعی میکنید نیازهای متنوع دانشآموزان را در این فضای غیرسنتی پاسخ دهید؟
نیازهای کودکان چهار محور اساسی دارد. ارتباط با خود، ارتباط باخدا، ارتباط با دیگران، و ارتباط با طبیعت و محیط. ما آموزش را طوری طراحی کردیم که همه این ابعاد پاسخ داده شوند؛ مثلاً برای ارتباط باخدا آموزههای دینی و مناسک در قالب عملی، همراه با جستجو، تفکر و لمس در طبیعت آموزش داده میشود. برای ارتباط اجتماعی کودکان مهارتهای زندگی و فعالیتهای گروهی، رفتوآمد به اماکن مختلف و تعامل مستقیم با افراد جامعه فراهم است. همچنین مهارتهای کار با مواد و علوم کاربردی در فعالیتهای عملی مثل کشاورزی و نجاری به دانشآموزان یاد داده میشود.
فرایند ثبتنام و پذیرش به چه شکلی است؟
ثبتنام شامل معرفی خانواده و بررسی تمایل آنها به مشارکت فعال است. چون مدرسه تعاونی است، باید والدین همدل و هم مسیر باشند. ما برخلاف مدارس دولتی که مصرفی است، اینجا همه سهیم هستند و متقاضیان طبق ظرفیت پذیرش میشوند. معلم هم توسط خانوادهها انتخاب میشوند.
مهمترین چالشها در اداره مدرسه چه بوده و چگونه با آنها مواجه شدید؟
بزرگترین چالشها ساختار نوین آموزش است که در بدنه آموزشوپرورش کمتر شناخته شده و مقاومتی هم از سوی برخی نهادها و خانوادهها وجود دارد. همچنین هماهنگی خانوادهها و حفظ انگیزه آنها برای مشارکت مستمر نیز چالشبرانگیز است. ما برای رفع این موارد، آموزش و حمایت مکرر به خانوادهها میدهیم و تلاش میکنیم فرهنگ مدرسهسازی تعاونی را در محلهها نهادینه کنیم.
آیا با مقاومت نگاههای سنتی جامعه روبرو شدهاید؟ چگونه آن را مدیریت کردهاید؟
بله چه در میان خانوادهها و چه در سطوح رسمی نهادهای آموزشی مقاومت دیده شده است. ما با گفتگو و ارائه تجربههای موفق این نگرشها را مدیریت کرده و نشان دادهایم که آموزش مشارکتی و آزاد میتواند مکمل خوبی برای تحصیل رسمی باشد. تمرکز ما بر همراهکردن خانوادهها و نهادینهکردن فرهنگ همکاری و اعتقاد به توانمندی درونی انسانهاست.
چگونه روند یادگیری و پیشرفت دانشآموزان را ارزیابی میکنید؟ آیا از شیوههای نوین بهره میبرید؟
ارزیابی ما بیشتر کیفی و مبتنی بر مشاهده فعالیتها و مهارتهای عملی است تا تستهای سنتی. پیشرفت دانشآموزان باتوجهبه میزان مشارکت در فعالیتها، توانایی جستجوگری و حل مسئله، و رشد فردی در ارتباط با خود و محیط سنجیده میشود. ما سعی میکنیم فرایند یادگیری خودانگیخته و عمیق باشد نه صرفاً حفظ مطالب درسی.
از نظر موفقیت آموزشی، چه ویژگیهای متمایزی در دانشآموزان مدرسه بی دیوار مشاهده میکنید؟
ما دانشآموزانی میبینیم با مهارتهای عملی و اجتماعی بسیار پیشرفتهتر، جستجوگر، خلاق، و مستقلتر از اغلب دانشآموزان در مدارس سنتی. روحیه یادگیری مادامالعمر در آنها نهادینه شده و توانایی حل مسائل واقعی زندگی را بهتر یافتهاند.
نمونه موفق یا خاصی از دانشآموزان دارید؟
بله نمونههایی داریم از دانشآموزانی که با آموزشهای عملی مثل کشاورزی، نجاری، و فعالیتهای فرهنگی توانستهاند در سنین جوانی پروژههای موفقی اجرا کنند و حضور فعال در جامعه داشته باشند. این دانشآموزان نهتنها درسخواندن بلکه زندگیکردن را خوب یاد گرفتهاند.
چشمانداز کوتاهمدت و بلندمدت مدرسه بی دیوار چیست؟
چشمانداز ما توسعه فرهنگ مدرسهسازی تعاونی در سراسر شهر و کشور و گسترش مدارس کوچک خانوادگی در محلههای مختلف است. در بلندمدت میخواهیم این مدل بهعنوان مکمل و تقویتگر نظام آموزشی رسمی شناخته شود و خانوادهها و مدارس دولتی را نیز ترغیب به همکاری کند.
آیا برنامهای برای گسترش شعب یا حوزههای آموزشی دارید؟
بله قصد داریم شبکه مدارس بی دیوار را توسعه دهیم تا امکان مشارکت و همکاری بین خانوادهها و معلمان بیشتر و در مناطق گستردهتر شکل بگیرد.
برنامههایی برای بهکارگیری فناوریهای نوین مانند یادگیری مخلوط یا آموزش مجازی دارید؟
فناوری را بهعنوان ابزار کمکی میبینیم و در چارچوب مدل آموزش عملی و تجربی به کار میبریم. در آینده یادگیری مخلوط که تلفیقی از آموزش حضوری و مجازی است میتواند به ما در گسترش خدمات آموزشی کمک کند، اما هرگز جایگزین تجربه عینی نخواهد شد.
نقش والدین و خانوادهها در فرایند یاددهی – یادگیری چگونه است؟
خانوادهها در مرکز همه امور قرار دارند و مشارکت فعال آنها کلید موفقیت مدرسه است. مادران، پدران و اعضای خانواده در آموزش عملی کودکان، اداره مدرسه و پشتیبانی آموزشی سهیم هستند و بهصورت داوطلبانه و عاشقانه کار میکنند.
چگونه با جامعه و محیط پیرامون مدرسه ارتباط برقرار میکنید؟
مدرسه بی دیوار با محلهای مختلف مانند مساجد، مجموعههای فرهنگی و بازار و محیط شهری همکاری دارد و از این محیطها بهعنوان فضای آموزشی بهره میبرد. همچنین ارتباطات اجتماعی خانوادهها و تعامل محیطی یکی از ویژگیهای برجسته مدرسه است.
چه پیامی برای خانوادهها و دانشآموزانی دارید که به دنبال روشهای جایگزین آموزش هستند؛ اما تردید دارند؟
ما به خانوادهها میگوییم که آموزش فقط محدود به کلاسها و کتابها نیست و رشد واقعی زمانی اتفاق میافتد که یادگیری با زندگی و تجربه همراه شود. اگر آمادهاید در مسیر آموزش با مشارکت فعال حضور داشته باشید، مدرسه بی دیوار میتواند تجربهای عمیق و متفاوت برای فرزندانتان باشد.
اگر بخواهید فلسفه و هدف اصلی مدرسه بی دیوار را خلاصه کنید، چه جملهای میگویید؟
مدرسه بی دیوار یعنی شکستن مرزها برای پرورش توانمندیهای درونی هر کودک در محیطی آزاد، زنده و مشارکتی.
