به گزارش اصفهان زیبا؛ سینما، به عنوان هنر هفتم و یکی از نشانههای مهم انتقال فرهنگ، تصاویر زندگی و بازتاب روح زمانه، توانسته جایگاه ویژهای در میان مخاطبان مختلف پیدا کند. این هنر، فارغ از جنبههای سرگرمی و تجاری، همواره یک زبان نافذ برای بیان هویتهای جمعی و فردی بوده است. در این میان، مفهوم «بومیسازی» به عنوان یک ضرورت محوری در روند رشد سینمای ایران مطرح میشود؛ فرآیندی که سینما را از مرکزگرایی تهران رها ساخته و چشمانداز متنوع اقلیمهای فرهنگی ایران را بازتاب میدهد.
اصفهان با فرهنگ غنی، تاریخ پرفراز و نشیب و ترکیب فرهنگهای متنوع، پتانسیلی عظیم برای ایفای نقش به عنوان یک قطب سینمای بومی در کشور دارد؛ ظرفیتهایی که تاکنون به خوبی شناخته نشدهاند و میتوانند راهگشای سینمایی متفاوت و اصیل باشند.
برای روشنتر شدن این موضوعات، با محمد بزرگ، منتقد شناختهشده و پژوهشگر سینما و فرهنگهای بومی، گفتگو کردهایم تا زاویههای مختلف این بحث را از نگاه یک کارشناس با سابقه بررسی کنیم. این گفتگو، هم پاسخی به سوالات اساسی درباره ظرفیتها و چالشهاست و هم راهنمایی برای مسیرهای آینده توسعه سینمای بومی اصفهان.
ظرفیتهای بومی اصفهان؛ تاریخ و فرهنگ بکر، اما مغفول
محمد بزرگ آغاز میکند از کمتوجهی به برخی ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی اصفهان به عنوان نقطهای بسیار مستعد: «اصفهان از منظر کالبد شهری و تاریخی یکی از غنیترین و پررمز و رازترین شهرهای ایران است. مسجد جامع، میدان نقش جهان، پلهای تاریخی و آن بافت شهری که ابتکارهای هنری و معماری صفویه را در خود دارد، همه اینها محیطی بینظیر هستند که میتوانند بستر مناسبی برای خلق روایتهای بومی در سینما باشند.»
اما او به نکته مهمی اشاره میکند: «با وجود این همه گنجینه، آنچه کمتر دیده شده و به پردازش دقیق نیاز دارد، پرداختن به لایههای عمیق تاریخی است. به عنوان مثال، دوران صفویه با شخصیتها و اتفاقات تاریخیاش، هنوز به شکلی خلاقانه و معاصر در سینمای اصفهان بازتولید نشده است. فیلمهایی مانند “نقش جهان” سالها پیش ساخته شدهاند که برخی صحنههای تاریخی از جمله حمله تیمور لنگ را به تصویر میکشند، اما این آثار هنوز در حد تجربهای ابتدایی باقی ماندهاند و زبان روایت به معنا و مفهوم عمیق تاریخی نرسیده است.»
او معتقد است این فضای خام و ناپخته فرصتی است برای فیلمسازان جوان که با زبانی مدرن و در عین حال اصیل به بازخوانی این تاریخها بپردازند. «مسائل تاریخی صفحهای صرف نیست، میتوان آنها را به مثابه زندهترین و پویاترین مسائل فرهنگی امروز به زبان تصویر آورد.»
زبان بومی واقعی یعنی بیش از لهجه و مکان
محمد بزرگ درباره سوءتفاهمی که درباره بومی بودن در سینما وجود دارد، توضیح میدهد: «گاهی تصور میشود بومی بودن یعنی لهجه غلیظ و نمایش عبور و مرور در کوچههای قدیمی؛ اما این نگاه بسیار سطحی است. آنچه اهمیت دارد، “روح فرهنگ” است؛ اخلاق، مرام، مناسبات اجتماعی و زیستی که مخصوص اصفهان است. این موارد است که کمتر در سینما دیده شده و فرصت بزرگ برای خلق آثاری که به زبان امروز و معاصر روایت میشوند، فراهم میکند.»
او نمونهای میآورد از حُسن کار رضا معتمدی در آثارش که توانسته است زندگی روزمره مردم اصفهان را با زبانی متفاوت و سبک زندگی معاصر به نمایش بگذارد و از کلیشهها و اغراقهای رایج بگریزد. به نظر محمد بزرگ، اصفهان امروز تنها نباید به دنبال نمایش چهرههای تاریخی و فضاهای قدیمی باشد، بلکه باید تلفیق نگرش مدرن و فرهنگ بومی را محور قرار دهد.
ظرفیت اصفهان برای تبدیل شدن به قطب بومی سینما
بحث درباره اینکه آیا اصفهان میتواند قطب سینمای بومی باشد، محور مهمی در گفتگوی ما بود. محمد بزرگ میگوید: «اصفهان ظرفیتش را دارد، ولی این ظرفیت نیازمند یک مدیریت هدفمند و برنامهریزی دقیق است. ما نباید فقط منتظر باشیم که اتفاقی بیفتد. لازمه این تحول، دستبهدست شدن و انسجام فعالیتها در حوزههای مختلف سینمایی از فیلمکوتاه و مستند گرفته تا فیلمهای جستار و بلند است.»
وی ادامه میدهد: «راهکار مهم این است که اصفهان به جای تکرار جشنوارههایی که با موضوعات کلیشهای همراهاند، فستیوالهای تخصصی و موضوعی ویژه برگزار کند؛ مثلا جشنوارهای اختصاصی برای فیلمهای تاریخی با نگاهی نو و بیطرفانه. این موضوع میتواند اصفهان را به نقطه عطفی در سینمای ایران تبدیل کند. اگر بتوانیم میهمانان خارجی از کشورهای همسایه و شرق آسیا دعوت کنیم و فیلمسازان صاحبسبک را گرد هم آوریم، مسیر تازهای باز خواهد شد.»
محمد بزرگ تاکید میکند: «جشنوارهها باید به دور از نگاههای ایدئولوژیک و بر اساس معیارهای هنری و فرهنگی شکل بگیرند. اصفهان تاریخ درخشان خودش را دارد و میتواند محور چنین تحولی باشد.»
بازنمایی دقیق و مطلوب فرهنگ و آداب بومی در سینما
یکی از پرسشهای کلیدی که مطرح شد، نحوه معرفی صحیح فرهنگ و آداب و رسوم بومی در زیرنویس یا متن فیلم است. بزرگ اینگونه پاسخ میدهد: «بازنمایی فرهنگ در سینما، به ویژه برای مخاطبان غیربومی، کار دشواری است که نیازمند دقت و ظرافت فراوان است. در مستندها صحنههای زیبا و تاثیرگذاری دیدهایم، ولی باید فراتر رفت و نوآوری کرد. یکی از راهها، اقتباس از متون ادبی و آداب و رسوم با زبانی هنری و دراماتیک است؛ به گونهای که محتوای بومی با قالبی فرامنطقهای و جهانی عرضه شود.»
او افزود: «فرض کنید ما یک نگرش متفاوت نسبت به قصهها و اسطورههای تاریخی و محلی پیدا کنیم و آنها را به زبان قابل فهمی برای مخاطب غیر بومی ترجمه کنیم. به این شکل است که سینما تبدیل به پلی میشود بین فرهنگهای مختلف.»
خلق زبان سینمایی ویژه با تکیه بر فرهنگ بومی
در بحث چگونگی برقرار کردن یک زبان سینمایی مبتنی بر فرهنگ اصفهان، محمد بزرگ معتقد است نمونههای موفق جهانی دستمایه خوبی هستند: «پازولینی در ایتالیا و پاراجانف در شوروی سابق چگونه از ابزارهای ادبی، نئورئالیسم و زبان بصری استفاده کردند تا فرهنگ بومیشان را به بهترین نحو منتقل کنند. سینمای اصفهان نیز میتواند با الهام از این نمونهها زبان خود را بیابد؛ زبانی که نه تقلید صرف، بلکه تفسیر معاصر و خلاقانه فرهنگ، آداب و تاریخ را در بر داشته باشد.»
جشنوارهها و جایگاه فیلمهای بومی
محمد بزرگ درباره روند جشنوارهها در حمایت از سینمای بومی میگوید: «بسیاری از جشنوارهها اگرچه به مسأله بومی توجه میکنند، اما هنوز گرفتار کلیشهها و نگاه سطحیاند. تمرکززدایی از تهران نیازمند اجرای طرحهای هدفمند و حمایت واقعی از فیلمسازان متعهد به زبان و موضوعات بومی است.»
او تاکید میکند که ایجاد جشنوارههایی با موضوعات مشخص و ژانرهای تعریف شده، میتواند به پختگی و جدیت سینمای بومی کمک کند: «مثلا جشنوارههای تخصصی تاریخی یا اقتصادی در اصفهان میتواند ایدهای نو و پخته باشد.»
توصیههای عملی به فیلمسازان جوان اصفهانی
در پایان، محمد بزرگ توصیههای مهمی برای فیلمسازان جوان دارد: «فیلمسازان جوان اول باید زبان سینما را خوب یاد بگیرند و بدانند که ساختن فیلم بومی، صرفا محلیسازی لهجه یا لوکیشن نیست، بلکه آنچه اهمیت دارد زبان داستانگویی و نحوه روایت زندگی انسانهاست. اگر فیلمساز با بستر زیستی و فرهنگی خودش آشنا نباشد، نمیتواند اثری ماندگار خلق کند.»
او ادامه میدهد: «ما نباید منتظر بمانیم که فقط موضوعات تاریخی و کهن را دستمایه قرار دهیم. امروزه اصفهان شهری مدرن، در حال تحول و مردمی آگاه دارد که زندگیشان در عین حفظ ریشهها، به روز و پویاست. فیلمساز باید این تعادل را بشناسد و به زبان امروز روایت کند.»
محمد بزرگ اشاره میکند که حفظ نخبگان در اصفهان و فراهم کردن شرایط برای ماندگار شدنشان، کلید اصلی رشد سینمای اصیل منطقه است. «نگذاریم استعدادها به ناچار به پایتخت یا خارج مهاجرت کنند. سینمای اصفهان باید بداند تکصدا نیست، مختص یک زاویه نیست؛ بلکه تلفیقی خلاقانه از تاریخ، فرهنگ و روح معاصر این شهر است.»
اصفهان شهری است که نه صرفا به عنوان لوکیشن یک فیلم، بلکه باید در مقام یک قطب سینمایی با سبک و زبان منحصر به فرد ظهور کند. تحولی که نیازمند همت، حمایت نهادها، تلاش فعالان سینما نگاه نوآورانه در دل تاریخ و فرهنگ این کهن شهر است.
اصفهان ممکن است شایسته آن باشد که به چراغ فروزان سینمای بومی ایران بدل شود و صدای متفاوت، اما همدلانه خود را در پهنه هنر ملی به گوش مخاطبان داخلی و جهانی برساند. این سفر مهم به پشتوانه ظرفیتهای بینظیر فرهنگی و انسانی اصفهان قطعا شدنی است و روز ملی سینما یادآور مسئولیتی است که نه فقط بر دوش اصفهانیها، بلکه همه اهالی فرهنگ و هنر ایران سنگینی میکند.
