به گزارش اصفهان زیبا؛ اگرچه محیط فیزیکی یا کالبد مدرسه تنها مؤلفههای تأثیرگذار در یادگیری نیست؛ اما میتوان محیط فعال یادگیری را یکی از مهمترین مؤلفههای تأثیرگذار در این راستا، بهشمار آورد. درواقع به گفته صاحبنظران معماری، محیط فیزیکی مدرسه میتواند معلم اول باشد؛ بنابراین مطلوبسازی کالبد مدارس از ضرورت بسیار زیادی برخوردار است.
یکی از چالشهای اساسی آموزشوپرورش در کشور ما، با توجه به افزایش تعداد کلاسها و روند روبهرشد افزایش سرانه آموزشی، «نگهداشت، بهسازی و مطلوبسازی کالبد مدارس» است. با توجه به منابع محدود مالی و انسانی آموزشوپرورش، رسیدگی به همه این امور امکانپذیر نیست.
با وجود مطالعات فراوان درمورد اهمیت محیط فیزیکی فضاهای آموزشی، متأسفانه منظره کلاسهای درس اغلب عنصری بیاهمیت ازنظر محققان، مؤسسان و طراحان فضاهای آموزشی بوده است؛ درحالیکه بر اساس مطالعات روانشناختی، وجود زیباییهای بصری در کلاسهای درس میتواند بهعنوان راهکارهای سازنده در پاسخ به نیازهای واقعی کاربران در نظر گرفته شود.
نزدیک به دو قرن، مدارس بزرگی بر مبنای مدل خطی یادگیری ساخته میشدند که در این مدارس باید گروههای همسانی از دانشآموزان، در یک فضا که کلاس نامیده میشود، جمع شوند. این گروه در طول یک سال، فرایندی را با کسب دانشهای گوناگون طی میکنند.
پدر پایان امتحانی از آنها بر اساس استانداردهای تدوینشده گرفته میشود تا بتوان ازآنچه آنها باید میآموختند، اطمینان حاصل شود و سپس به کلاس و مرحله بالاتری فرستاده شوند. نظریهپردازان زیادی اعم از آموزشدهندگان و معماران، این مدل آموزشی را موردنقد قرار دادهاند.
نتایج این انتقادات به آموزش رایج در مدارس و طراحی مدارس موجود، منجر به طراحی خلاقانهتر مدارس، کلاسهای کوچکتر و مدارس قابل ادارهتر، مدارس با پلان باز، توجه به تمامیت و جوانب مختلف شخصیت کودک، جایگزینی کلاسهای آرام و منظم با محل بحثهای گروهی و تبدیل محیطهای داخل مدرسه با اجتماعی با فضای گرم و امن شده است.
در اصفهان هم یک مدیر با فکری خلاق تلاش کرده محیطی جذاب برای حضور دانشآموزان رقم بزند تا انگیزه تحصیلی آن افزایش یابد.
تلاش مدیر اصفهانی برای رفاقت بیشتر با کتاب
مرضیه آقاخانی مدیری است که معتقد است «کتاب و مطالعه، نقشی اساسی در ارتقای سطح علمی و فرهنگی در جامعه دارد و زمینهساز رشد فکری، اعتقادی، شخصیتی و اخلاقی دانشآموزان خواهد شد. درعینحال، مسائلی مانند بیمیلی به مطالعه و فقدان رغبت کافی برای انجام این کار توسط کودکان و نوجوانان و همچنین، قیمت گران کتابها که خود دلیلی برای حذفشدن این کالا از سبد مصرفی خانوار شده، باعث کاهش توجه دانشآموزان به مطالعه شده است.
«کتاب و کتابخانه در بیشتر مدارس وجود دارد و حتی گاه معلمان در کلاسها، اقدام به تشکیل کتابخانههای کلاسی میکنند؛ اما با این وجود، در دانشآموزان میل و رغبت واقعی نسبت به مطالعه وجود ندارد و بسیاری از آنها با اجبار اقدام به دریافت کتاب از کتابخانه میکنند. پس با فراهمکردن امکانات و فرصتهای مطالعاتی جدید، میتوان این نسل تنوعطلب را به سمت دوستی و رفاقت بیشتر با کتاب سوق داد.»
تفکر آبی، نگاه دانشآموزان را عوض کرد
«اصفهان زیبا» نیز برای آگاهی از چگونگی حل دغدغه این مدیر دلسوز با او گفتوگو کرد. آقاخانی در ابتدا از سالهای خدمتش در حوزه آموزش و فعالیتهایی که در این حوزه انجام داده میگوید: «متولد سال 1356 هستم. 18 سال سابقه کار دارم و اکنون مدیر مدرسه دبستان پسرانه در ناحیه 2 آموزشوپرورش هستم. از ابتدا که بهعنوان یک معلم فعالیت میکردم، به دنبال این بودم که در سطح کلاس فعالیتهایی انجام دهم که یک نگاه متفاوت در کلاس وجود داشته باشد و این نگاه متفاوت را به دانشآموز خود نیز آموزش بدهم.
«بهعنوانمثال یک برچسب بزرگ آبیرنگ خریدم و در داخل کلاس نصب کردم؛ سپس به بچهها گفتم هرکسی که درباره موضوعات مختلف بتواند نگاه متفاوتی داشته باشد و وسیلهای ابداع کند که جدید باشد، اسم آن دانشآموز را بهعنوان دانشآموز خلاق کلاس در برچسب آبیرنگ مینویسیم، وسیله ابداعی آن را در کلاس نصب میکنیم و اسم این طرح را تفکر آبی گذاشتم. این کار باعث شد که هم خودم روی همه موضوعات عمیقتر فکر کنم و هم بچهها را تشویق کنم نسبت به همه موضوعات تفکر عمیق داشته باشند.»
او در ادامه از تأثیر طرح تفکر آبی میگوید: «پس از معلمی زمانی که معاون مدرسه شدم هم این طرح را اجرایی کردم و برخی از معلمان هم از این طرح استقبال و از آن در کلاس خود استفاده کردند. تأثیر طرح تفکر آبی بر یکی از دانشآموزانم هنوز در ذهنم ماندگار است. زمانی که آموزگار پایه ششم در ناحیه 6 بودم، او کاردستی یک انسان را درست کرده بود. در قسمت دهان کاردستی یک زیپ چسبانده بود. زمانی که زیپ باز میشد یکزبان بلند بیرون میآمد که کارهای نادرستی که انسان نباید انجام دهد را روی آن نوشته بود.
«این دانشآموز من دید متفاوتی نسبت به موضوعات مختلف پیدا کرده بود و در قسمت طرح جابر هم برای چرخه آب طرحی انجام داد. زمانی که از معاونت آموزش ابتدایی برای بازدید آمده بودند، بیان کردند این طرح بهعنوان یک وسیله کمکآموزشی میتواند به تولید انبوه برسد. مادر او نیز بهواسطه فعالیتهایی که با هم انجام دادیم، به شغل معلمی علاقهمند شد و با تلاش خودش اکنون از همکاران ماست. علاوه بر این، در طرحهای پژوهشی و فرهنگی متعددی نیز شرکت کردم و دانشآموزان را هم تشویق به شرکت در طرحها، جشنوارهها و فعالیتهای مختلف میکردم که نتیجه آن برگزیدهشدن من و دانشآموزان در بخشهای مختلف برخی از جشنوارهها بود.
«امروز مسئله مهم جذب کودکان و نوجوانان برای شرکت و انجام فعالیتهای مختلف است؛ چراکه نسل امروز به دنبال تنوعطلبی است و بهسادگی جذب یک کار نمیشوند. اینجاست که یک معاون و مدیر باید تلاش کنند و بهگونهای برنامهها را برای دانشآموزان جذاب کنند که آنها ترغیب به فعالیت در آن شوند.»
ماجرای راهاندازی کافه کتاب در مدرسه
پس از اتمام صحبتهای آقاخانی، از او درخواست میکنم ماجرای کافه کتابی را که در مدرسه راهاندازی کردند توضیح دهد و او شروع میکند به توضیحدادن: «مدرسه ناطق اصفهانی در سال 1325 پشت میدان امام (ره) تأسیس شد که ساختمان قدیمی دارد. به دلیل قدیمی بودن ساختمان تنها مکان تفریحی مدرسه، حیاط و کلاسهای آن بود. از طرفی دانشآموزان علاقهای به مطالعه کتاب نداشتند و در سبد خانوادهها نیز به دلایل متعددی این محصول فرهنگی وجود نداشت. در کنار دفتر، یک کلاس قرار دارد که از آن هیچ استفادهای نمیشد.
«یک کتابخانه دیواری بزرگ در مدرسه وجود داشت؛ اما من تصمیم گرفتم دانشآموزان را با تغییر محیط به کتابخواندن علاقهمند کنم. طبق تحقیقاتی که داشتم، متوجه شدم دانشآموزان به مکانهایی مانند کافه علاقهمند هستند؛ بنابراین تصمیم گرفتم یک کافه کتاب تأسیس کنم تا دانشآموزان بهواسطه فضای آن، به کتابخواندن علاقهمند شوند. این ایده را در شورای مدرسه مطرح کردم و با همکاری والدین دانشآموزان و سایر همکاران یکی از کلاسها را به کافه کتاب تبدیل کردیم. با حدود شش میلیون، این مکان تجهیز شد.
«الان، زمانی که هوا آلوده است، دانشآموزان بهجای اینکه در هوای آلوده زنگ ورزش خود را سپری کنند، در کافه، بازیهای فکری انجام دهند. معلمان نیز در هفته برخی از کلاسهای خود را در کافه کتاب برگزار میکنند؛ بهعنوانمثال معلم درس فارسی تمارین روخوانی بچهها را در کافه کتاب بهصورت گروهی برگزار میکند. راهاندازی یک مکان شاد و زیبا، سبب شده تا ضمن دنبالکردن اهداف آموزشی و فرهنگی بسیار، با ایجاد تحولی هرچند کوچک، حال خودمان و دانشآموزانمان را بهتر و فضایی فراهم کنیم تا دانشآموزان از حضور در مدرسه لذت ببرند.»
فضای خشک کلاس را باید شکست
در انتهای گفتوگو، مدیر مدرسه پیشنهادهایی برای بهبود کالبد مدرسه در جهت یادگیری بهتر دانشآموزان بیان میکند: «فضای خشک کلاس را باید شکست. اگر مدیران مدرسه بهغیراز حیاط، یک فضای شاد برای دانشآموزان ایجاد کنند، یادگیری بهتر صورت میگیرد. از طرفی، دوره ابتدایی دورهای است که بچهها عاشق بازیکردن هستند و چه خوب میشود که آموزش برای دانشآموز همراه بانشاط و بازی باشد تا تأثیر بیشتری بگذارد.»
اخذ نتایج تربیتی مطلوب از بازی
نهتنها آقاخانی به اهمیت نشاط و بازی در بستر آموزشی برای دوره ابتدایی اشاره کرد؛ بلکه مطالعات نیز نشان میدهد بازی با گشودن مسیری نو در یادگیری میتواند نقش بارزی در بهبود زندگی دانشآموزان ایفا کند و در کمک به معلمان برای مدیریت بهتر کلاس، راندمان آموزشی را نیز افزایش دهد.
بازی در رشد آفرینندگی نقش فعالی دارد و موجب حرکت و بهکارگیری ذهن در کسب تجربه و حل مسئله میشود. برانگیختن ذوق و علاقه شاگرد بهوسیله بازی، تفکر همگرا را در ذهن سبب میشود. البته معلم در انتخاب بازی باید دقت لازم را داشته باشد تا آن را با توجه به سطح آگاهی و مهارت شاگرد و منطبق با موضوع درس انتخاب کند؛ زیرا شاگرد زمانی اعتمادبهنفس لازم را داراست که مهارت کافی را به دست آورده باشد. آگاهی از انواع بازیها و ایجاد موقعیتهای مناسب برای یادگیری از طریق بازی، در تعلیموتربیت کودکان مفید است
لذا لازم است مربیان تربیتی با فراهمکردن امکانات و ابزارهای مناسب آموزشی پرورشی، برای غنیسازی ابعاد فکری و شکوفایی استعدادهای شاگردان گام بردارند. اخذ نتایج تربیتی مطلوب از بازی، به میزان زیادی به کاردانی مربی و آموزگار، آشنایی او با خصوصیات سنی و ویژگیهای خردسالان، رهبری صحیح و مطابق با اسلوب بازیهای گوناگون وابسته است.
